ZYGMUNT KLUKOWSKI (1885 - 1959)


 

Urodził się 23.01.1885 r. w Odessie. Ojciec Zygmunta - Jordan Klukowski był magistrem farmacji. w 1892 r. Klukowscy wyjechali na Litwę. Po dwóch latach przeprowadzili się do Moskwy. Zygmunt rozpoczął naukę w wileńskim gimnazjum. Od II klasy kontynuował ją w Moskwie. 

Po maturze w 1904 r. podjął studia medyczne na Uniwersytecie Moskiewskim, ale po roku przeniósł się do Krakowa. w 1911 r. uzyskał dyplom doktora nauk medycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim, który nostryfikował w Kazaniu (1912).

Zygmunt Klukowski podjął pierwszą pracę w 1913 r. w dobrach Radziwiłłów. PodczasI wojny pełnił służbę jako lekarz w wojsku rosyjskim. Do Polski powrócił w 1918 r. i rozpoczął praktykę w Krasnobrodzie. w roku następnym przeniósł się do Szczebrzeszyna, gdzie pracował i mieszkał do śmierci. Zygmunt Klukowski zmarł w Szczebrzeszynie 23.11.1959 r. Pochowany został na miejscowym cmentarzu.

Podczas okupacji (1939-44) dr Klukowski był członkiem Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej. w 1940 r. został aresztowany i krótko więziony w Zamojskiej Rotundzie. Po II wojnie był czterokrotnie aresztowany, dwukrotnie skazany i więziony pod zarzutem usiłowania zmiany ustroju. w 1956 r. został zrehabilitowany.

Zygmunt Klukowski był dwukrotnie żonaty, z Heleną Wojciechowską (miał z nią syna Jerzego) oraz Zofią Szymańską (wychowywali adoptowanego syna Tadeusza).

Lekarz

Dr Zygmunt Klukowski całe swoje życie zawodowe związał ze Szczebrzeszynem. w latach 1919-46 był dyrektorem szczebrzeszyńskiego szpitala św. Katarzyny. Podczas wojny polsko-bolszewickiej pełnił równocześnie funkcję komendanta Szpitala Epidemiologicznego w Szczebrzeszynie. Jako lekarz cieszył się dużym szacunkiem. Przez całą okupację był zaufanym lekarzem oddziałów partyzanckich. Jako lekarz pracował także podczas pobytu w więzieniu we Wronkach (1952-54). Do końca był pracownikiem szczebrzeszyńskiego szpitala.

Bibliofil i miłośnik pamiętnikarstwa

Największą namiętnością Zygmunta Klukowskiego było bibliofilstwo. Organizował ruch bibliofilski, popularyzował wiedzę o książce, wydawał bibliofilskie druki, był drukarzem amatorem.

M.in. z inicjatywy Z. Klukowskiego w 1923 r. powstało w Zamościu Koło Miłośników Książki (ZKMK), którego był prezesem (1923-39). Koło organizowało wystawy: grafiki polskiej, książek i druków zamojskich. Wydało ok. 20 pozycji książkowych i dwa roczniki "Teki Zamojskiej”. Było organizatorem Zjazdu Naukowego im. Szymona Szynowica w Zamościu (1929).

Z. Klukowski doprowadził do przejęcia Biblioteki Miejskiej przez ZKMK (1927). z jego inicjatywy powstało Muzeum Ziemi Zamojskiej (1926). Przyczynił się do otwarcia Biblioteki Miejskiej w Szczebrzeszynie (1939).

Zasiadał w prezydiach zjazdów bibliofilskich, był członkiem: krajowej Rady Bibliofilskiej, Towarzystwa Miłośników Książki w Krakowie, Instytutu Historii i Filozofii Medycyny w Poznaniu, Klubu Dobrej Książki w Warszawie oraz współpracownikiem Polskiego Słownika Bibliograficznego. Prowadził korespondencję z polskimi bibliofilami.

Za działalność bibliofilską Z. Klukowski, przed II wojną światową, został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (1938) oraz Srebrnym Wawrzynem Polskiej Akademii Literatury. Ukoronowaniem działalności bibliofilskiej było nadanie Z. Klukowskiemu dyplomu Orderu Białego Kruka (28.06.1959).

Zygmunt Klukowski był miłośnikiem pamiętnikarstwa. Pamiętniki gromadził w najszerszym zakresie, ale szczególnie te dotyczące Powstania Styczniowego (kolekcja doktora liczyła 2,5 tysiąca pamiętników). Ponadto pamiętniki wydawał, pisał je i propagował ich pisanie. Znalazło to wyraz przede wszystkim w okresie II wojny.
Tą drogą powstał, inspirowany przez dr Klukowskiego, cenny zbiór relacji, które zostały wydane drukiem.

Kolekcjoner

Zygmunt Klukowski zebrał ponad 9 tys. woluminów książek. Był to księgozbiór o wyraźnym profilu historycznym. Było w nim ok. 100 druków wydanych przez Akademię Zamojską, druki bibliofilskie, książki medyczne oraz roczniki kilku tytułów czasopism.

Księgozbiór Z. Klukowskiego nie zachował się w całości. Znaczną jego część posiada Biblioteka KUL. w dziale rękopisów Biblioteki znajdują się ponadto 62 teczki zawierające materiały i dokumenty po dr Klukowskim. Część zbiorów znajduje się w Głównej Bibliotece Lekarskiej w Warszawie. Do muzeum w Zamościu trafiły zamojskie starodruki zgromadzone przez doktora przed II wojną oraz inne eksponaty muzealne. Reszta książek uległa rozproszeniu.

Dr Klukowski był także kolekcjonerem exlibrisów. Zgromadził zbiór liczący ponad 6 tys. znaków książkowych, głównie lubliniana i zamościana (ob. w Bibliotece KUL). Jako kolekcjoner książek i bibliofil posiadał także własne znaki książkowe. Najbardziej znanym jest exlibris "KSIĄŻEK NIE POŻYCZAM”.

Publicysta

Zygmunta Klukowskiego uprawiał publicystykę w kilku dziedzinach. Pisał prace z historii medycyny, prace o regionie, wspomnienia. Najwięcej miejsca poświęcił sprawom II wojny światowej.

Współpracował z czasopismem "Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” oraz z "Lekarzem Wojskowym”. Szczególnie interesował się udziałem lekarzy w powstaniach listopadowym i styczniowym. w maszynopisie pozostawił 3 prace dotyczące służby zdrowia na Zamojszczyźnie.

Prace o regionie powstawały w okresie międzywojennym. Część z nich ukazała się w "Tece Zamojskiej”.

We wspomnieniach opisał bez mała wszystkie lata swojego życia. "Archiwum Historii Medycyny” (1957) drukowało jego Wspomnienia z Moskwy (1896-1912). Pozostawił w maszynopisie Wspomnienia z Zamojszczyzny (1918-39), których fragmenty drukowane były w "Pamiętnikarstwie Polskim” (1972) i kwartalniku "Karta” (2004).

Zygmunt Klukowski prowadził podczas okupacji osobisty dziennik oraz gromadził dokumenty i relacje dotyczące zbrodni niemieckich oraz działalności ruchu oporu w regionie zamojskim. Na podstawie zebranych materiałów w latach 40. wydał cztery tomy Materiałów do dziejów Zamojszczyny w latach wojny 1939-44. w 1958 r. ukazał się Dziennik z lat okupacji Zamojszczyny 1939-44. Po jego śmierci wydano Dziennik 1944-45 i Walki oddziałów ZWZ-AK i BCH Inspektoratu Zamojskiego w latach wojny 1939-44 (1990). w 1997 r. za granicą ukazały się dzienniki z lat 1945-56. Wydał je Andrzej Klukowski wnuk Zygmunta.

Książki te zwróciły uwagę opinii publicznej na postać Z. Klukowskiego. w 1946 r. został powołany jako świadek oskarżenia na Procesie Norymberskim, w 1947 r. jako biegły w Procesie Oświęcimskim. w listopadzie 1947 r. zaproszono Z. Klukowskiego do przedstawienia tematu deportacji dzieci z regionu zamojskiego przed Komisją Przygotowawczą Międzynarodowej Organizacji Uchodźców.

Redakcja "Polityki” przyznała dr Klukowskiemu nagrodę "POLITYKI” ROKU 1959 za książkę Dziennik z lat okupacji Zamojszczyzny 1939-1944, jako najwybitniejsze dzieło w dziedzinie najnowszej historii Polski.

Zygmunt Klukowski w 1948 r. został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (po raz drugi), w 1957 r. otrzymał nagrodę Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie za całokształt pracy naukowej i kulturowo-społecznej, a w 1958 r. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Imię dr Zygmunta Klukowskiego nosi d. ulica Klasztorna oraz Zespół Szkół nr 2 w Szczebrzeszynie (1996). Przed szkołą stoi popiersie doktora (1987). w 1984 r. Wojewódzka Rada Towarzystw Regionalnych, na wniosek prof. Zygmunta Mańkowskiego, powołała Kapitułę Nagrody dr Zygmunta Klukowskiego.