Nasze Forum Logo Logo Nasze Forum nr 36

Biuletyn informacyjny Wyższej Szkoły Zarządzania i Administracji w Zamościu

ISSN 1505-6058 nr 36 październik 2007 cena 1 zł

W numerze:

 

 

Galeria Akademicka

Z gliny ulepione. . .

Z GLINY ULEPIONE, wypalane w ogniu wyroby  zwane ceramiką pojawiły się w epoce paleolitu jako figurki kultowe. W neolicie (ok. VII/VI tysiąclecia p.n.e.), wraz z uprawą roślin zaczęto wytwarzać na Bliskim Wschodzie ceramikę użytkową (w Europie ok. 300 lat później, najwcześniej w Grecji). W naczyniach glinianych przechowywano żywność, ale służyły one także jako urny na prochy zmarłych. Pierwsze naczynia lepiono ręcznie, z czasem toczono je na kole. Kształt i dekoracja prehistorycznych wyrobów ceramicznych stanowią jedno z kryteriów wyodrębniania kultur archeologicznych (np. kultura pucharów lejkowatych, kultura ceramiki sznurowej).

W starożytności ceramika artystyczna rozwinęła się w basenie Morza Śródziemnego (Egipt, Mezopotamia, Kreta, Grecja). W starożytnej Grecji wyrabiano ceramikę czarno-figurową i czerwono-figurową, zdobioną scenami mitologicznymi.

Ceramika użytkowa (kafle i kamionki) znana jest ze średniowiecznej Europy. Arabowie z Azji Mniejszej przenieśli do Hiszpanii umiejętność szkliwienia wyrobów fajansowych. W renesansie głównym ośrodkiem ceramiki były Włochy (terakota i majolika) i Francja, zaś w baroku nastąpił rozwój fajansu holenderskiego (manufaktury w Delft) oraz zainteresowanie porcelaną chińską wytwarzaną już od VII wieku. Pierwsze próby wyrobu porcelany w Europie podjęto w XVI w. we Włoszech oraz w wieku XVII i XVIII we Francji. W 1710 r. powstała w Miśni (Saksonia) pierwsza europejska manufaktura twardej porcelany.

UMIEJĘTNOŚĆ LEPIENIA NACZYŃ PRZYNIOSŁY NA ZIEMIE POLSKIE pierwsze ludy rolnicze ok. 5400 lat p.n.e. Naczynia lepiono wówczas ręcznie i wypalano w ognisku. Ok. 300 r. p.n.e., wraz z ludnością celtycką pojawiła się znajomość koła garncarskiego, która uległa zapomnieniu po zaniku osadnictwa celtyckiego. Ponownie koło zaczęto stosować ok. X wieku.

Rozwój garncarstwa od X w. wyrażał się powszechnym stosowaniem koła garncarskiego, udoskonalaniem masy ceramicznej, sposobów wypału i szkliwieniem naczyń. Wszystko to podnosiło trwałość wyrobów oraz zwiększało możliwości produkcyjne.

Początkowo naczynia wyrabiano na potrzeby własne, w ramach przemysłu domowego.Z czasem garncarstwo wyodrębniło się jako wyspecjalizowane rzemiosło na podgrodziach, później w osadach miejskich. W miastach schyłku średniowiecza powstawały pierwsze cechy garncarzy. Z 1504 r. pochodzi najstarszy, zachowany statut cechu krakowskich garncarzy. Rozkwit garncarstwa trwał do poł. XVII w. Duże zapotrzebowanie na jego wyroby spowodowało wyodrębnienie się dużych ośrodków (Iłża, Ćmielów, Myślenice, Lipnica Murowana, Potylicz, wsie podkrakowskie i podchrzanowskie), bazujących na dobrych pokładach surowca.

Kryzys garncarstwa nastąpił w 2 poł. XVII w. Miało to związek z wypieraniem naczyń glinianych (szczególnie z domostw mieszczańskich), przez wyroby metalowe i szklane. U schyłku XVII i w XVIII w. weszły do użytku naczynia fajansowe i porcelanowe. Gorsze jakościowo wyroby garncarskie znajdowały głównie nabywców na wsi i wśród biedniejszej ludności miast. Stopniowo garncarstwo stawało się przede wszystkim rzemiosłem wiejskim i małomiasteczkowym.

Z gliny, oprócz naczyń użytkowych i wyrobów dekoracyjnych, wytwarzano: płytki, kafle, dachówkę oraz cegłę, czyli ceramikę architektoniczną.

Na przełomie XIX i XX w. warsztaty garncarskie działały w ok. 1000 miejscowościach, zaś w latach 70. XX w. zaledwie w ok. 200. Obecnie podejmowane są próby reaktywowania ginącego zawodu garncarza. W 2005 r. na terenie Polski pracowało 103 garncarzy. Największa ich liczba skupiała się w województwach: świętokrzyskim i warmińsko-mazurskim (po 19), lubelskim (15), małopolskim, podkarpackim i podlaskim (po 11).

NAJSTARSZA WZMIANKA O GARNCARSTWIE NA LUBELSZCZYŹNIE odnosi się do Międzyrzeca Podlaskiego i sięga 1558 r. Nie jest to jednak data, od której zaczyna się lubelskie garncarstwo, jego początki sięgają bowiem czasów osadnictwa i wiadomo o nim to, co odnosi się do całości ziem polskich.

Na Lubelszczyźnie istniało ok.140 ośrodków garncarskich. Największe ich skupiska były w powiatach: biłgorajskim, chełmskim, lubartowskim, radzyńskim, tomaszowskim, co miało związek z pokładami dobrego surowca. Ok.100 ośrodków funkcjonowało na pocz. wieku XX, zaś w latach 70. już tylko 18 (Biała Podlaska, Bidaczów, Kol. Sól, Wólka Biska, Pawłów, Putnowice Górne, Skryhiczyn, Józefów, Jarosławiec, Jasienica, Łążek Ordynacki (Garncarski), Urzędów, Michów, Łuków, Glinne, Baranów, Dąbrowa Tarnawacka, Krasnobród).

Obecnie na Lubelszczyźnie czynnych jest 5 ośrodków garncarskich, w których pracuje 13 garncarzy: Pawłów pow. Chełm (Filipczuk Aleksander, Kiejda Leszek, Kwiatkowski Krzysztof, Żołnacz Sławomir), Łążek Garncarski pow. Janów Lubelski (Kurzyna Henryk, Żelazko Adam, Żelazko Mieczysław), Urzędów-Bęczyn pow. Kraśnik (Gajewski Cezary, Gajewski Zygfryd), Glinne pow. Łuków (Matysiak Wiesław), Dąbrowa Tarnawacka pow. Tomaszów Lubelski (Chmiel Marian, Sioma Krystyna) i warsztat Piotra Skiby w Jadwisinie k/Lublina.

NA TERENIE BYŁEGO WOJEWÓDZTWA ZAMOJSKIEGO działo 46 ośrodków garncarskich. W biłgorajskim istniały ośrodki stare - związane z miastami (Goraj, Krzeszów, Frampol, Tarnogród) oraz ośrodki nowe, które rozwijały się od poł. wieku XIX wraz z przybyłymi do Bidaczowa Starego garncarzami z Galicji.

Podobnie rzecz się miała w tomaszowskim. Przywilej cechu garncarskiego odnotowany jest w Tomaszowie w 1642 r. Starymi ośrodkami były prawdopodobnie Sieliska i Hrebenne (związane z pokładami surowca w Potyliczu). Ok. 1880 r. przybyła do Justynówki rodzina Chmielów, która dała początek ludowemu garncarstwu w okolicy. Najsilniej rozwinął się ośrodek w Dąbrowie Tarnawackiej czynny do obecnych czasów.

Na teren hrubieszowskiego w XIX w. przybyli garncarze zza Bugu, którzy osiedlili się w Putnowicach Górnych i Józefowie (ob. pow. chełmski). Hrubieszowskie zasilili także rzemieślnicy z Pawłowa w powiecie chełmskim. Ostatni garncarz w Putnowicach zmarł w latach 80. XX w.

Najsilniejszym i najlepiej udokumentowanym ośrodkiem garncarskim w zamojskim był Krasnobród, czynny jeszcze w latach 90. ubiegłego wieku.

Garncarstwu poświęcona została 30 wystawa Galerii Akademickiej. Wystawę można oglądać w hallu Collegium Novum (Zamość ul. Sienkiewicza 22a) od 1 października do 14 grudnia 2007 r. Towarzyszył jej pokaz toczenia garnków w wykonaniu Adama Żelazko - garncarza z Łążka Garncarskiego. Pokaz pod nazwą: NIE ŚWIĘCI GARNKI LEPIĄ odbył się 9 października 2007 r. o godz. 11.00 w Collegium Novum WSZiA.

Na wystawie znajdują się:

  1. ok. 80 wyrobów ceramicznych z ośrodków garncarskich w miejscowościach: Łążek Ordynacki, Urzędów, Pawłów, Bidaczów Stary, Wola Dereźniańska, Wólka Biska, Jarosławiec, Józefów, Putnowice Górne, Skryhiczyn, Dąbrowa Tarnawacka, Hrebenne, Kolonia Majdanek, Krasnobród, a także fotografie obrazujące produkcję garncarską – ze zbiorów Muzeum Lubelskiego w Lublinie,
  2. naczynia pradziejowe z Muzeum Zamojskiego w Zamościu,
  3. współczesne wyroby ceramiczne: Mariana Chmiela z Dąbrowy Tarnawackiej, Zygfryda i Cezarego Gajewskich z Urzędowa-Bęczyna, Leszka Kiejdy z Pawłowa, Piotra Skiby z Jadwisina k/Lublina, Adama Żelazko z Łążka Garncarskiego,
  4. oraz 40 plansz informacyjnych o historii garncarstwa.

Wystawa obrazuje różnorodność stylów, form, dekoracji wyrobów garncarskich z terenów Lubelszczyzny, a nade wszystko piękno rękodzieła zatrzymane i utrwalone w ogniu.  

Przy opracowaniu wystawy i folderu korzystano z: Encyklopedia historii gospodarczej do 1945 roku, t. I, W-wa 1981; Karwicka T., Optołowicz J.: Garncarstwo południowo-wschodniej Lubelszczyzny, Lublin 1957; Delimat T.: Garncarstwo ludowe w województwie lubelskim w: Prace i Materiały Etnograficzne, T: XVIII, cz. 1, Wrocław 1961; Fryś-Pietraszkowa E.: Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim, Ossolineum 1973; Kowecka E.: Mezer Franciszek, Mezer Michał w: Polski Słownik Biograficzny: t: XX/3 zeszyt 86, Ossolinem 1975; Starzewska M., Jeżewska M., Polski fajans, Ossolineum 1978; red. Błachowski A., Polskie garncarstwo ludowe 1978, Toruń 1981; Kowecka E., Łosiowie M. i J., Winogradow L., Polska porcelana, Ossolineum 1983; Górak J., Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, Zamość 1990; Kamiński R., Urbański A.: Ośrodki garncarskie na Zamojszczyźnie – historia, rozwój, zanik w: Garncarstwo i kaflarstwo na ziemiach polskich od późnego średniowiecza do czasów współczesnych, Materiały z konferencji – Rzeszów 21-23.IX.1993, Rzeszów 1994; Trzewik M., Garncarstwo w: Dziedzictwo kulturowe Lubelszczyzny. Kultura ludowa, Lublin 2001; www.zamek-lublin.pl (z lipiec 2007 r.).

Danuta R. Kawałko