ISSN 1505-6058

NR 34 MARZEC 2007 R.

CENA 1 ZŁ


Bogdan Kawałko - prorektor ds. rozwoju
Wyższej Szkoły Zarządzania 
i Administracji w Zamościu




 

 

Europe Direct

REGIONY PRZYGRANICZNE 
POTRZEBUJĄ NOWYCH 
IMPULSÓW ROZWOJOWYCH

Sytuacja, w której wschodnia granica Polski jest jednocześnie zewnętrzną granicą Unii Europejskiej, tworzy szereg niedogodności dla mieszkańców i przedsiębiorstw obszaru Polski wschodniej, a także obszarów położonych bezpośrednio po drugiej stronie granicy. Jednakże odpowiednie wykorzystanie tej granicy może stworzyć szanse aktywizacji polskich regionów pogranicznych. 

Współpraca transgraniczna powinna polegać na realizacji wspólnych inicjatyw służących całym obszarom rozdzielonym granicą, a zatem zmierzać do rozwoju kontaktów pomiędzy społecznościami zamieszkującymi po obu stronach granicy oraz przełamywania barier wynikających z jej funkcjonowania. Działania takie w istotnym stopniu mogą spotkać się z wsparciem ze strony Unii Europejskiej, za pośrednictwem m. in. funduszy celowych. UE wspiera także działania zmierzające do poprawy bezpieczeństwa granicy, a jednocześnie – do usprawnienia jej przekraczania.

We wszelkich przedsięwzięciach dotyczących rozwoju granicy kluczowym kryterium wyboru kierunków i sposobów działań musi być jednakże przede wszystkim interes państwa polskiego oraz ułatwienie współpracy obywateli Polski zamieszkujących obszary przygraniczne.

Wśród społeczeństw terenów przygranicznych wiele pytań i dyskusji wywołuje decyzja likwidująca małe przejścia graniczne o uproszczonym ruchu granicznym (tzw. URG), a także ruch pieszy przez przejścia graniczne. Z takiej formy prze¬kraczania granicy oraz wzajemnego kontaktowania korzystały często lokalne społeczności. Stąd też wydaje się celowe, aby strona polska jako Państwo Członkowskie intensywniej zabiegała i wspierała inicjatywę Rady Unii Europejskiej, której celem jest przywrócenie takiej możliwości. Zgodnie z projektem Rozporządzenia Rady UE w celu stosowania przepisów regulujących lokalny ruch graniczny, Państwom Członkowskim przysługiwałaby możliwość utrzymania w mocy lub zawieranie dwustronnych, jeśli to konieczne, umów z sąsiadującymi krajami trzecimi pod warunkiem, że umowy te byłyby zgodne z zasadami określonymi w proponowanym rozporządzeniu. „Obszar przygraniczny” oznacza obszar, który w linii prostej nie sięga dalej niż 50 kilometrów od granicy; w obrębie tego obszaru zainteresowane Państwa może dokonać dalszego podziału na lokalne okręgi administracyjne, które są uznawane za część obszaru przygranicznego. Natomiast „lokalny ruch przygraniczny” oznacza regularne przekraczanie zewnętrznej granicy lądowej Państwa Członkowskiego przez osoby prawne zamieszkujące w obszarze przygranicznym sąsiadującego kraju trzeciego, w celu przebywania w obszarze przygranicznym danego Państwa Członkowskiego przez okres, którego długość nie może przekroczyć ograniczeń czasowych określonych w rozporządzeniu. Prawo przekroczenia granicy w trybie uproszczonym odbywałoby się na podstawie podpisanych uprzednio umów dwustronnych. Umowy zawierają posta¬nowienia dotyczące ułatwień podczas przekraczania granicy, na mocy których Państwa Członkowskie mogą: 

  • utworzyć specjalne punkty przekraczania granicy otwarte tylko dla mieszkańców obszarów przygranicznych, 

  • wydzielić specjalne pasy dla mieszkańców obszarów przygranicznych w ogólno-dostępnych punktach przekraczania granicy,

  • uprawnić mieszkańców obszarów przygranicznych do przekraczania ich granicy w miejscach innych, niż punkty przeznaczone do przekraczania granicy i poza ustalonymi godzinami(1), 

Konieczne wydaje się także wsparcie rozwoju współpracy instytucji edukacyjnych, naukowych i badawczych z partnerami zza wschodniej granicy oraz stwarzania możliwości studiów w Polsce dla młodzieży z krajów sąsiednich. Należy zatem dążyć do ułatwień w przepływie młodzieży (nie tylko polskiego pochodzenia) studiującej lub kończącej szkoły średnie za wschodnią granicą do uczelni działających we wschodniej Polsce. Celowi temu powinno służyć przede wszystkim rozwinięcie istniejącego systemu stypendiów dla studentów i doktorantów. Celowe byłoby także coroczne zapewnianie odpowiedniej ilości miejsc dla studentów (zwłaszcza z Białorusi i Ukrainy). 

Ważnym celem i zadaniem jest realne wspieranie rozwoju i aktywności działania Euroregionów na granicy wschodniej, które do chwili obecnej, także i z powodów niedoskonałego finansowania w znacznym stopniu zawiodły pokładane w nich nadzieje. Celowe jest tu wykorzystanie dobrych praktyk z doświadczeń Euroregionów na polskiej granicy zachodniej i w rejonie Morza Bałtyckiego. Powinny one jednak pozostać w okresie 2007-2013 jednym z głównych instytucji transferu współpracy pomiędzy regionami po obu stronach granicy wschodniej UE.

Istnieje bardzo realna szansa na wzrost roli i znaczenia euroregionów położonych w tym obszarze. Jest to o tyle istotne, że zarówno potrzeby jak i oczekiwania, a także nadzieje związane ze współpracą transgraniczną są bardzo duże. Jednakże szybkie zaspokojenie tych oczekiwań będzie bardzo trudne. Nawet w znacznie bogatszych regionach Europy Zachodniej na wymierne efekty współpracy czekano często wiele lat. Powodzenie i skuteczność misji euroregionów wynika z samej konstrukcji zasad ich funkcjonowania, m.in. takich jak:

  • dobrowolność stowarzyszania się samorządów

  • możliwość tworzenia rzeczywistego forum reprezentacji interesów i celów społeczności regionalnych i lokalnych strony narodowej

  • poprzez inicjatywy i działania samorządu regionalnego i lokalnego stwarzanie skutecznej możliwości budowania świadomości społecznej, potrzeby uczestnictwa w życiu euroregionu oraz wzmacnia identyfikacji z nowymi wyzwaniami i jakością życia w przestrzeni europejskiej,

  • możliwość współtworzenia i wzmacniania (na zasadzie subsydiarności) polityki miedzy narodowej regionu,

  • zwiększenie zakresu instrumentów i potencjału oddziaływania i wpływania na władze regionalne, rządowe i Unii Europejskiej na rzecz zabezpieczenia interesów oraz dynamizowania problemów rozwojowych regionu,

  • lepsza identyfikacja potrzeb regionalnych i lokalnych oraz lepsze przygotowanie podmiotów z obszaru euroregionu do aplikacji i trafnego wykorzystania środków pomocowych Unii Europejskiej zaprogramowanych na rozwój współpracy transgranicznej,

  • wypracowanie własnego systemu przepływu informacji a także bliskość samorządu regionalnego i lokalnego oraz społeczności ze strukturą euroregionalną

  • demokratyczny, odpowiadający rzeczywistemu wkładowi terytorialnemu sposób wyłaniania przedstawicielstwa strony narodowej euroregionu,

  • stabilność organów wykonawczych euroregionu, duża niezależność polityczna, zapewnienie ciągłości przyjętej polityki i realizacji programu.

  • aktywne, wynikające z członkostwa w stowarzyszeniach euroregionalnych, zaangażowanie samorządów oraz funkcjonujących na ich obszarze podmiotów sektora publicznego, prywatnego i pozarządowego w działalność euroregionu (2)

Konieczne jest również aktywne wspieranie, w tym współfinansowanie przedsięwzięć w zakresie promocji polskiej aktywności gospodarczej na sąsiednich terenach przygranicznych takich jak organizacja misji handlowych, wspieranie działalności bilateralnych izb handlowych i gospodarczych, organizacji imprez wystawienniczych czy „targów pogranicza”, wsparcie dla inicjatyw finansowego wsparcia i ubezpieczenia transgranicznego obrotu gospodarczego i polskich inwestycji bezpośrednich w krajach sąsiedzkich

Przedstawione działania mają charakter generalny – odnoszą się bowiem do całej polskiej granicy wschodniej. Wynika to z licznych istniejących wspólnych i podobnych problemów oraz szans, cechujących obszary wschodniego pogranicza. Jednak specyfika przestrzeni społeczno-ekonomicznej, zróżnicowanie warunków geograficzno-przyrodniczych, a także różnice w naturze relacji politycznych z różnymi państwami WNP, wskazują na konieczność odrębnego potraktowania odcinków polskiej granicy z każdym z tych państw. Konieczne jest zatem, obok przedsięwzięć dotyczących całego pogranicza, sformułowanie propozycji działań odnoszących się konkretnie do obszarów graniczących z Rosją, Białorusią i Ukrainą.

Ważne projekty i przedsięwzięcia

Na terenie województw sąsiadujących z Ukrainą celowe byłoby skupienie się na dalszym rozwoju osiągniętego dotychczas poziomu sąsiedztwa i współpracy, w warunkach rozwoju zrównoważonego. Wśród działań zmierzających do tego celu wskazać można:

  • podniesienie efektywności wykorzystania przebiegających przez granicę linii kolejowych i sprawności ich funkcjonowania. Szczególnie przydatne byłoby odtworzenie połączeń kolejowych do Lwowa z Lublina i Rzeszowa, bez konieczności zatrzymywania pociągów. Celowe wydaje się także szersze niż dotychczas wykorzystanie Linii Hutniczej Szerokotorowej LHS do transgranicznej komunikacji nie tylko towarowej, ale również pasażerskiej. Korzystne gospodarczo byłoby także stworzenie przynajmniej jednego terminalu kolejowego opartego na infrastrukturze LHS (najkorzystniejszym miejscem wydaje się Hrubieszów). Terminal taki kompleksowo obsługiwałby przewozy i przeładunki w handlu nie tylko międzyregionalnym, ale także międzynarodowym (w tym w relacji Wschód – Zachód).

  • w województwie podkarpackim: budowa autostrady A4, drogi ekspresowej S74, drogi ekspresowej S19, obwodnic drogowych w kluczowych miastach regionu, generalną modernizację układu kolejowego w tym magistrali kolejowej E-30, modernizację LHS, mającej wpływ na rozwój przedsiębiorczości, uruchomienie połączenia ekspresowego Tarnobrzeg – Warszawa. Dostosowanie głównych dróg dojazdowych do drogowych przejść granicznych z Ukrainą tj. Korczowej i Medyki,

  • w województwie lubelskim: dostosowanie do standardów europejskich ważnych dla regionu dróg mieszczących się w transportowych korytarzach paneuropejskich(3) tj.: modernizacja i przebudowa drogi Nr 17, przede wszystkim na odcinku Piaski – Krasnystaw, Zamość – Hrebenne (Granica Państwa), dostosowanie ważnych połączeń międzynarodowych do standardów europejskich (przykładowo: na drogach nr 747, 816 z odcinkiem 698 tzw. „nadbużański” w pasie aktywizacji transportowej przygranicza polsko – ukraińskiego), budowy obwodnic: w Piaskach (pow. Świdnik), Janowie Lubelskim, Okopach (pow. Chełm), Zamościu, Tomaszowie Lubelskim, Hrebennem (pow. Tomaszów Lubelski). Dostosowanie do wymogów europejskich głównych dróg dojazdowych do drogowych przejść granicznych z Ukrainą, tj. do Dorohuska, Zosina, Hrebennego,

  • zbudowanie i zmodernizowanie infrastruktury zapewniającej szybkie połączenia kolejowe z układem międzynarodowym, krajowym i międzyregionalnym tj. 

    • Gdynia – Warszawa – Lublin – Dorohusk – Kowel – Odessa (korytarz Via Internare), 

    • Lublin - Zamość – (Zawada) – Zwierzyniec – Bełżec – Hrebenne – Rawa Ruska (Ukraina) – Lwów (Ukraina), 

    • Sławków Polski – Sędziszów – Zamość – Hrubieszów – Izov/Usciług (Ukraina)

    • wdrożenie programu przewozów intermodalnych obejmujących budowę (rozbudowę) terminali w Hrubieszowie, Zamościu (Bortatycze), Szczebrzeszynie w oparciu o infrastrukturę Linii Hutniczo-Szerokotorowej (LHS)

  • doprowadzenie do włączenia do sieci głównej paneuropejskich korytarzy transportowych TINA drogi Warszawa – Lublin – Zamość – Hrebenne – Lwów, a być może także jej odgałęzienia w kierunku Chełma, Dorohusk i Kijowa. Nadanie tym szlakom rangi transeuropejskiej ułatwiłoby finansowanie prac koncepcyjno-programowych i realizacyjnych, zmierzającym do wyraźnego podniesienia parametrów technicznych dróg. 

  • otwarcie nowych drogowych przejść granicznych proponowanych i postulowanych przez władze lokalne nowe drogowe lokalne przejścia graniczne w następujących miejscowościach: Wołoszyny, Zbereże, Wola Uhruska, Dubienka, Matcze, Kryłów, Oserdów, Szczepiatyn, Ulików, Budomierz, Michniowiec, Bandrów, Smolnik, Wołosate, Dołhobyczów, Dyniska Stare, Malhowice oraz przejścia dla pieszego ruchu turystycznego w Bieszczadach, na granicy z obw. zakarpackim

  • powołanie Polsko –Ukraińskiego Uniwersytetu Sieciowego w Lublinie z oddziałami w Rzeszowie i Zamościu i Przemyślu

  • modernizacja, adaptacja i uruchomienie regionalnych lotnisk komunikacyjnych dla małych jednostek w Mokrem k/Zamościa oraz w Krośnie.

Regionalne Progarmy Opracyjne na lata 2000 - 2013 (4)

Wskazane przedsięwzięcia można zaliczyć do kategorii strukturalnych dla regionu lubelskiego i podkarpackiego. Oba regiony zaliczane są do najuboższych w Polsce i UE. Historyczne czynniki zróżnicowane polskich regionów są bardzo złożone, a część z nich ma wyjątkowo trwały charakter. Zmiana tego stanu wymaga efektywnych działań realizowanych przez trzy poziomy władzy publicznej, odpowiedzialnej za realizację polityki rozwoju – poziom centralny, regionalny, lokalny.

W ramach Regionalnych Programów Operacyjnych województwa lubelskie i podkarpackie zostały potraktowane priorytetowo a ich udział w tym programie na tle kraju wynosi odpowiednio 7,81 % (1653,1 mln euro) oraz 6,32 % (1336,8 mln euro).

Należy podkreślić, że bezprecedensowe zainteresowanie Unii Europejskiej obszarem peryferyjnym, jakim jest Polska Wschodnia powinno wynikać także z przeświadczenia, iż zbyt duże zróżnicowanie regionalne ograniczają możliwości rozwoju całego kraju. Dowodem na to jest także opracowana „Strategia Rozwoju Społeczno – Gospodarcza Polski Wschodniej do roku 2020”. W ten sposób stworzona została duża szansa na przyśpieszenie rozwoju, zaś sukcesy w rozwoju polskich regionów granicznych z Ukrainą są nie tylko aspiracją i wynikiem potrzeb regionalnych społeczności lecz leżą również w interesie całego kraju.

Projekty realizowane w ramach Programu będą współfinansowane z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Pula środków przeznaczonych na ten cel to ok. 2,27 mld euro, w tym ok. 992 mln euro specjalnych środków, przeznaczonych, decyzją Rady Europejskiej, dla pięciu regionów Unii Europejskiej o najniższym poziomie PKB na mieszkańca, wyznaczonych na podstawie danych Eurostatu z 2002 r. - tj. 120 euro. Pozostała kwota, tj. ok. 1,21 mld euro z EFRR stanowi dodatkowe środki wyasygnowane przez Rząd RP z puli funduszy strukturalnych przyznanych Polsce, które zostały podzielone za pomocą odrębnego algorytmu.

Z ogólnej kwoty EFRR przeznaczonej na PO RPW 2,27 mld Euro wydzielono z podziału kwotę 68,21 mln Euro przewidzianą na realizację Priorytetu IV “Pomoc techniczna”.

Współfinansowanie ze środków krajowych (z budżetu państwa i z budżetów jednostek samorządu terytorialnego) będzie się odbywało na ogólnych zasadach dotyczących Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (5).

Indykatywny Plan Inwestycyjny Programu Operacyjnego Rozwoju Polski Wschodniej na lata 2007 – 2013 zaakceptowany przez stały Komitet Rady Ministrów w dniu 20 grudnia 2006 r. zakłada realizację 121 projektów z tego 39 w woj. lubelskim i 23 w woj. podkarpackim. 

Zwraca uwagę fakt, ze większość kluczowych projektów zlokalizowano i zaprogramowano do realizacji w Rzeszowie oraz Lublinie. Podejście to budzi wiele kontrowersji i w dużym stopniu jest sprzeczne z zasadą spójności terytorialnej obowiązującej w UE w odniesieniu do prognozowania rozwoju regionalnego. 

Bogdan Kawałko

(1) Projekt Rozporządzenia Rady Unii Europejskiej w/s ustanowienia przepisów regulujących lokal¬ny ruch przygraniczny na tymczasowych zewnętrznych granicach lądowych między Państwami Członkowskimi. Projekt 2003/0194 (CNS). Artykuł 5 Rozporządzenia reguluje Umowy między Państwami członkowskimi i krajami trzecimi. 
(2) Andreasik J., Kawałko B., Kawecka – Wyrzykowska E., Szlachta J., Perspektywy przygranicznej współpracy polsko – ukraińskiej w świetle członkostwa Polski w Unii Europejskiej”, WSZiA w Zamosciu, Zamość 2003 r., s.73
(3) Program dostosowawczy sieci dróg krajowych o znaczeniu międzynarodowym do standardów europejskich, Ministerstwo Transportu i Gospodarki Morskiej, Dyrektywa Rady UE Nr 96/53/UE.
(4) Stan na dzień 5 lutego 2007 r. Podstawą do zestawienia były ostatnie, najnowsze wersje Regionalnych Programów Operacyjnych, w piętnastu przypadkach kierunkowo zaakceptowane przez Komitet Rady Ministrów, a w wypadku województwa śląskiego tenże Komitet zatwierdzony. Wszystkie kwoty podane zostały w EURO. Środki krajowe oznaczają środki publiczne i prywatne, tylko w przypadku województwa wielkopolskiego są to jedyne środki krajowe publiczne. 
(5) http://www.mrr.gov.pl/ProgramyOperacyjne+2007-2013/
Rozwoj+Polski+Wschodniej 

 

 

 

Wydawca - Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Zamościu, ul.Akademicka 4, tel. 084 677-67-16.
Redakcja - Małgorzata Bzówka (redaktor naczelny),
stali współpracownicy - Joanna Giruć, Katarzyna Kimak, Bogdan Kawałko, Mieczysław Kowerski, 
Anna Krupa, Władysław Molas, Zofia Kiełbińska-Ryń.