ISSN 1505-6058

NR 33 GRUDZIEŃ 2006 R.

CENA 1 ZŁ





 

 

STRATEGIA ROZWOJU POLSKI WSCHODNIEJ
DO ROKU 2020 

Przystąpienie Polski do UE uwydatniło problem zróżnicowania w rozwoju tak miedzy państwami jak i poszczególnymi regionami wspólnoty. Umożliwiło to także korzystanie przez nasz kraj z instrumentów polityki spójności, jakimi są fundusze strukturalne i Fundusz Spójności. Najważniejszym beneficjentem polityki spójności w Unii Europejskiej są obszary opóźnione w rozwoju społeczno-gospodarczym. Kryterium głównym korzystania z tych funduszy PKB na mieszkańca nieprzekraczający 75% średniej Unii Europejskie, oceniany na poziomie regionów typu NUTS 2, czyli naszych województw. Aktualnie wszystkie polskie województwa spełniają ten warunek, stąd też cała Polska stała się beneficjentem europejskiej polityki spójności jako obszar Celu 1.

Prezydencja luksemburska zaproponowała w 2005 r. utworzenie na lata 2007-2013 specjalnego funduszu dla pięciu najbiedniejszych regionów charakteryzujących najniższym PKB na mieszkańca w rozszerzonej Unii Europejskiej. Regiony te to zwarty przestrzennie obszar tworzony przez województwa Polski Wschodniej, są to: lubelskie, podkarpackie, podlaskie, świętokrzyskie, warmińsko-mazurskie. W roku 2005 PKB na mieszkańca Polski według parytetu siły nabywczej zbliżył się do 50% średniej UE, podczas gdy w tych pięciu województwach wynosił zaledwie od 33% do 35% średniej UE. W grudniu 2005 r. Rada Europejska podjęła decyzję o przyznaniu Polsce dodatkowej kwoty z budżetu Unii Europejskiej w wysokości 882 mln euro (w cenach z 2004 r.) w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. (EFRR)

Organizacja prac nad strategią
W roku 2005 Ministerstwo Rozwoju Regionalnego podjęło prace nad dokumentami programowymi na lata 2007-2013, Narodowymi Strategicznymi Ramami Odniesienia i programami operacyjnymi. Program Operacyjny Rozwoju Polski Wschodniej jest jednym z instrumentów polityki regionalnej, do których należą: pięć regionalnych (wojewódzkich programów operacyjnych), sektorowe programy operacyjne- Innowacyjna Gospodarka, Infrastruktura, Środowisko, Kapitał Ludzki oraz programy współpracy przygranicznej. Intencją jest zahamowanie tendencji stagnacyjnych, decydujących marginalizacji i peryferyjności województw Polski Wschodniej oraz pobudzenie czynników wzrostu w tych województwach. Chodzi przede wszystkim o wywołanie efektu synergii i przełamanie istniejących barier rozwojowych poprzez wygenerowanie działań stymulujących rozwój ekonomiczny i społeczny.

Powołany przez Ministra Rozwoju Regionalnego Zespół ds. Strategii Polski Wschodniej od czerwca 2006 r. prowadzi intensywne prace na dokumentowaniu strategii. Pracą Zespołu kieruje Władysław Ortyl - Sekretarz Stanu w Ministerstwie Rozwoju Regionalnego. W strategii zostanie sformułowana koncepcja wykorzystania krajowych środków publicznych środków funduszy strukturalnych okresie najbliższych lat. Polska Wschodnia zostanie, bowiem beneficjentem europejskich instrumentów polityki spójności także w kolejnych okresach programowania polityk i Funduszy Unii Europejskiej. Strategia posłuży lepszemu ukierunkowaniu środków publicznych przeznaczanych na wspieranie rozwoju regionalnego tego obszaru w ramach programów operacyjnych na lata 2007-2013 oraz określeniu ich wykorzystaniu w kolejnych latach. 

Końcowym efektem prac będzie zatem „Strategia rozwoju społeczno- gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020”, pracami której kieruje zespół w składzie: Wojciech Dziemianowicz, Jacek Szlachta, Janusz Zaleski. Dokument ten otworzy nową generację dokumentów programowych polityki interregionalnej w Polsce, zawierając wieloletnią strategię rozwoju społeczno- gospodarczego pięciu województw oraz będąc wsparty instrumentami uruchamianymi w ramach kolejnych okresów programowych polityki spójności Unii Europejskiej. Zakłada się, że dokument będzie rozpatrzony i przyjęty przez Radę Ministrów po przeprowadzeniu procedury konsultacyjnej i uzgadniającej w styczniu 2007 r.

Uwarunkowania rozwoju
Spójność gospodarcza w układzie regionów typu NUTS 2 i NUTS 3 jest w Polsce niska. Najważniejszym miernikiem spójności gospodarczej jest produkt krajowy brutto (PKB) na mieszkańca. Zdecydowanie najniższy poziom PKB na mieszkańca nie przekraczający 80% średniej krajowej rejestrowany jest w pięciu województwach Polski Wschodniej – Warmińsko-Mazurskim, Podlaskim, Lubelskim, Świętokrzyskim i Podkarpackim. Bardziej złożony obraz sytuacji wynika z analizy przeprowadzony w układzie 45 jednostek terytorialnym typu NUTS 3. Najbiedniejsze podregiony Polski w roku 2003 to w kolejności: chełmsko-zamojski (45), bialskopodlaski (44), nowosądecki (43), ełcki (42), krośnieńsko-przemyski (41), łomżyński (40). A więc są to przede wszystkim regiony położone w Polsce wschodniej.

Analiza wszystkich trzech wymiarów spójności pozwala stwierdzić, że najważniejszym obszarem zagrożenia rozwoju społeczno-gospodarczego w Polsce jest Polska Wschodnia. Obszar ten cechuje bardzo niski poziom spójności gospodarczej oraz spójności terytorialnej. Wskaźniki dotyczące stopy bezrobocia należą tutaj generalnie do niższych niż przeciętnie w Polsce (poza województwem warmińsko-mazurskim). Jednak dane dotyczące wartości kapitału ludzkiego charakteryzowanego poziomem wykształcenia jednoznacznie wskazują, że są to obszary o zdecydowanie najgorszym poziomie kwalifikacji (wykształcenia) w całej Polsce. Ten makroprzestrzenny obszar identyfikowany na poziomie NUTS 2 obejmuje pięć województw: Warmińsko-Mazurskie, Podlaskie, Lubelskie, Świętokrzyskie, Podkarpackie. W układzie regionów typu NUTS 3 zdecydowanie najbiedniejsze są podregiony tych województw: elbląski, ełcki, łomżyński, bialskopodlaski, chełmsko-zamojski, krośnieńsko-przemyski. Wyróżniają się nieco na tym tle podregiony związane z ośrodkami wojewódzkimi: olsztyński (30), rzeszowsko-tarnobrzeski (26), białostocko-suwalski (28), świętokrzyski (30) oraz lubelski (31). 

Jest to w sumie największy obszar zagrożeń rozwoju społeczno-gospodarczego, bowiem na obszarze stanowiącym 31,6% powierzchni Polski zamieszkuje 21,7% ludności kraju, i wytwarzane jest 15,2% PKB Polski. Regiony te cechują w istotnym zakresie syndrom zaklętego zacofania. Tworzą go między innymi: niska jakość kapitału ludzkiego, bardzo niska dostępność terytorialna, niski poziom rozwoju infrastruktury, niski poziom rozwoju społeczno-ekonomicznego, bardzo niski poziom dochodów generowanych na tym obszarze, co dotyczy także finansów samorządów, a także bardzo wysoki poziom zależności rynku pracy i gospodarki od rolnictwa. Bardzo niekorzystne jest systematyczne pogłębianie się rozpiętości regionalnych pomiędzy województwami tzw. „ściany wschodniej” a pozostała częścią Polski. Tym nie mniej sytuacja poszczególnych województw jest zróżnicowana, województwo warmińsko-mazurskie wyróżnia się negatywnie bardzo wysokim poziomem bezrobocia i najgorszą dostępnością terytorialną, natomiast województwo podkarpackie charakteryzuje się dużo lepszą niż inne regiony dostępnością terytorialną. Ma miejsce także pewne zróżnicowanie sytuacji wewnątrz tych województw. W zdecydowanie lepszej sytuacji są podregiony związane ze stolicami tych województw.

Szanse i drogi rozwoju
Uwzględniając poziom i stan rozwoju 5 województw podstawowym problemem jest trafne określenie sposobu oraz wskazania dróg dynamicznego wyprowadzenia regionów Polski Wschodniej z tej niekorzystnej sytuacji. Podstawowe znaczenie ma oczywiście polityka rozwoju regionalnego zorientowana między innymi na:

  • gruntowną poprawę jakości kapitału ludzkiego, poprzez rozwój różnych form edukacji w tej części Polski,

  • rozwój 5 miast wojewódzkich Polski wschodniej (Białystok, Kielce, Lublin, Olsztyn, Rzeszów), zorientowany na wykształtowanie gdyż brak mających ośrodków metropolitarnych 

  • preferowanie województw Polski Wschodniej w formule podziału środków i funduszy strukturalnych Unii Europejskiej przeznaczonych na wspieranie rozwoju regionalnego,

  • pilne wykonanie wschodnich odcinków transeuropejskich sieci infrastrukturalnych, tak aby powiązać także Polskę wschodnią z Europą, 

  • zdywersyfikowanie i poszerzenie profilu gospodarczego tych obszarów poprzez wspieranie wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich, wspieranie rozwoju turystyki, 

  • wykorzystanie walorów wynikających z unikalnej jakości środowiska przyrodniczego.

  • wykorzystanie do celów prorozwojowych położenia przygranicznego

Nowym wyznacznikiem sytuacji tego obszaru jest pojawienie się od 1 maja 2004 r. Wzdłuż wschodniej granicy Polski zewnętrznej granicy Unii Europejskiej. Powstaje pytanie czy istnienie tej granicy będzie czynnikiem stymulującym rozwój społeczno-ekonomiczny obszarów położonej po polskiej stronie granicy, czy też będzie to znacznie wyższa niż dotąd bariera, niekorzystnie wpływająca także na stymulację polskich obszarów przygranicznych. Wykorzystanie walorów położenia przygranicznego województw Polski wschodniej wymaga niewątpliwie zwiększenia ilości przejść granicznych, w tym także lokalnych. Niezbędne jest rozwinięcie instrumentów unijnych umożliwiających realizację wspólnych przedsięwzięć transgranicznych w ramach zasadniczo bogatszego niż dotąd w środki programu nowego sąsiedztwa.

W opinii Komisji współistnienie programu Operacyjnego Rozwój Polski Wschodniej z innymi programami operacyjnymi daje szansę na skupienie się w nim na priorytetach i działaniach innowacyjnych, opartych na Strategii Lizbońskiej, pozwalając województwom polski Wschodniej na zmiany na ich drodze do uzyskania konkurencyjnej gospodarki.

Działanie Programu nie zakończy się w 2013 r. Wraz z końcem perspektywy finansowej Unii Europejskiej. Dla pięciu województw Polski wschodniej lata 2007 – 2013 będą okresem wdrażania projektów infrastrukturalnych i innych projektów rozwojowych z zakresu rozwoju zasobów ludzkich, przedsiębiorczości i innowacyjności. Następne lata poświęcone będą wdrażaniu projektów zapewniających trwały wzrost województw Polski Wschodniej i odsuwających w przeszłość jej dzisiejsze społeczne i ekonomiczne zapóźnienie względem innych regionów Polski i Unii Europejskiej.
Powiększając swój potencjał rozwojowy województwa Polski wschodniej staną się bardziej konkurencyjne na wspólnym rynku europejskim, na którym największe korzyści odnoszą silne, a nie słabe regiony.

Bogdan Kawałko

Literatura

  1. Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia 2007 – 2013 r. MRR Warszawa, luty 2006 r.

  2. Strategia Rozwoju Kraju 2007 – 2015 MRR Warszawa, czerwiec 2006 r.

  3. Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej 2007 – 2013 (projekt) MRR (dokument przyjęty przez RM 25.07.2006 r.) Warszawa lipiec 2006 r.

  4. Szlachta J. Zaleski J. „Strategia rozwoju społeczno – gospodarczego Polski Wschodniej” Założenia merytoryczne i organizacyjne ekspertyzy (maszynopis powielony) czerwiec 2006 r.

  5. Gorzelak G., Kozak M., Płoszaj A., Smetkowski M. „Charakterystyka polskich województw 1999 – 2004 r.”. MRR Warszawa 2006 r.

  6. Kawałko B., „Granica Wschodnia jako czynnik ożyw

 

 

 

Wydawca - Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Zamościu, ul.Akademicka 4, tel. 084 677-67-16.
Redakcja - Małgorzata Bzówka (redaktor naczelny),
stali współpracownicy - Joanna Giruć, Katarzyna Kimak, Bogdan Kawałko, Mieczysław Kowerski, 
Anna Krupa, Władysław Molas, Zofia Kiełbińska-Ryń.