ISSN 1505-6058

NR 33 GRUDZIEŃ 2006 R.

CENA 1 ZŁ





 

 

Katedra Ekonomii

PROFESOR MUHAMMAD YUNUS
„BANKIER BIEDNYCH”
POKOJOWA NAGRODA NOBLA 2006

W roku 2006 Pokojowa Nagroda Nobla została przyznana Profesorowi Muhammadowi Yunusowi i Bankowi Grameen z Bangladeszu za ich działania na rzecz ubogich. Zgodnie z treścią uzasadnienia ogłoszonego przez Komitet Noblowski, wyróżnienia zostało przyznane za działalność na rzecz postępu społecznego i gospodarczego wśród najuboższych warstw społecznych. 

„Trwały pokój nie może być osiągnięty bez znalezienia dróg wyjścia z ubóstwa dla dużych populacji. Jedną z takich dróg są mikro-pożyczki. Rozwój - począwszy od najniższych warstw społeczeństwa - sprzyja również promocji demokracji i praw człowieka”[1] - stwierdził Komitet Noblowski w swym komunikacie.

Muhammad Yunus, zdobywca Pokojowej Nagrody Nobla, 2006.
Fot. Pavel Rahman AP

Prof. Muhammad Yunus urodził się w roku 1940 w Bangladeszu. Tytuł magistra zdobył na Uniwersytecie Dhaka. Studia ekonomiczne kontynuował na Uniwersytecie Vanderbilt w Nashville w Stanach Zjednoczonych. Tam też w roku 1969 uzyskał tytuł doktora nauk ekonomicznych. Po krótkim pobycie w USA gdzie kontynuował karierę naukową (m.in. pełnił funkcję docenta ekonomii na Middle Tennessee State University), powrócił do Bangladeszu by znaleźć zatrudnienie jako wykładowca oraz Kierownik Wydziału Ekonomicznego na Uniwersytecie Chittagong[2]

W latach 1975 – 1989 kierował programem badawczym ukierunkowanym na rozwój obszarów wiejskich („Rural Economics Program”)[3]

W trakcie prowadzonych prac poświęconych wdrożeniu projektu usług finansowych dostępnych dla najuboższych warstw społecznych opracował jednocześnie podstawy systemu bankowości dla wspomnianej grupy. Główną kategorią omawianego systemu są mikropożyczki, które przeznaczane są na bardzo konkretny cel jakim jest na przykład zakup niezbędnego sprzętu na rozwój własnej działalności gospodarczej. Bazując na prywatnych zasobach finansowych (pierwszej pożyczki udzielił z własnych środków – 27 dolarów) i wykorzystując dodatkowo sponsoring Banku Centralnego oraz kilku banków komercyjnych Bangladeszu wdrożył projekt „Grameen Bank” („Bank wiejski”) w regionach Jobra i Tangail[4]

W kolejnych siedmiu latach realizacji projekt objął swym zasięgiem cały kraj zapewniając najuboższym warstwom dostęp do mikrokredytu traktowanego przez Yunusa jako niezbędny warunek rozwoju jednostek i co się z tym bezpośrednio wiąże - wyjścia z nędzy i ubóstwa. Z uwagi na coraz większą skalę przedsięwzięcia konieczna była zmiana struktury projektu. W roku 1983 ostatecznie dokonano przekształcenia projektu „Grameen Bank Project” w oficjalnie funkcjonujący bank o nazwie „Grameen Bank”. Jego właścicielami są ludzie ubodzy pochodzący głównie z terenów wiejskich, a więc Ci, dla których wspomniany system został stworzony. Większościowym udziałowcem banku są sami pożyczkobiorcy – posiadają oni 90% akcji. Właścicielem pozostałych 10 % jest rząd Bangladeszu. 

W przeciwieństwie do banków komercyjnych, które starają się lokalizować jak najbliżej dzielnic biznesowych i centrów miast, oddziały „banku dla ubogich” są zazwyczaj rozmieszczone na terenach wiejskich. Podstawą przyjętej zasady jest założenie, że to nie klient powinien iść do banku, ale bank powinien być otwarty dla ludzi i wychodzić naprzeciw ich oczekiwaniom. Obecnie „Grameen Bank” w ponad 1300 oddziałach zatrudnia 18.795 pracowników którzy obsługują 6,61 miliona pożyczkobiorców z 71.371 wiosek Bangladeszu [5]

Idea M.Yunusa przyjęła się w ponad 40 krajach Trzeciego Świata, min. W krajach Afryki, Meksyku i Indiach. Obecnie model mikropożyczek Banku Grameen jest wdrażany na całym świecie jako przykład udanej formy pomocy na rzecz rozwoju.

Podstawą omawianego systemu bankowego jest mikrokredyt definiowany jako drobna pożyczka (najczęściej w wysokości od 50 do 100$) udzielana ludziom ubogim na rozpoczęcie własnej działalności co warunkować ma w dalszej kolejności ich indywidualny rozwój oraz wyjście z nędzy i ubóstwa. Główną różnicą mikrokredytu udzielanego przez Bank Grammen w stosunku do podobnych instrumentów oferowanych przez banki komercyjne jest to, że jego celem nie jest osiągnięcie zysku ale stworzenie odpowiednich warunków umożliwiających rozwiązanie najistotniejszych problemów społecznych najuboższych krajów świata tj. nędzy, ubóstwa, śmierci głodowej, równouprawnienia kobiet, edukacji itp. Dlatego też w przeciwieństwie do banków komercyjnych, które nie są zainteresowane udzielaniem kredytów biedocie z powodu wysokiego ryzyka i wysokich kosztów obsługi, metodologia funkcjonowania systemu bankowości dla ubogich wynika z założenia, że możliwość skorzystania z kredytu powinna być traktowana jako jedno z praw ludzkich. Prawo to powinno przysługiwać w szczególności tym, którzy nie posiadają żadnej własności czy bogactwa. Koncepcja mikrokredytu Banku Grameen jest praktycznie odwrotnością polityki prowadzonej przez tradycyjne banki. Bankowość komercyjna bazuje na zasadzie „im więcej masz tym więcej możesz osiągnąć”. Innymi słowy jeśli nie masz nic lub prawie nic – nie osiągniesz niczego. W efekcie – jak twierdzi Muhhamad Yunus - ponad połowa światowej populacji nie jest zdolna do korzystania z usług finansowych oferowanych przez banki komercyjne [6]. Jest to z kolei przyczyną obserwowanych dysproporcji rozwojowych w gospodarce światowej. 

Należy podkreślić, że koncepcja mikrokredytu Banku Grameen opiera się na założeniu, że ubodzy dysponują umiejętnościami i wewnętrznym potencjałem, który nie jest efektywnie wykorzystany ze względu na ograniczone formy wsparcia (również finansowego) dla tych grup społeczeństwa. Twórcy systemu są przekonani, że nędza nie jest wynikiem braku zasobów ale wynika z niewłaściwego działania instytucji i prowadzonej w stosunku do tych osób polityki. Sposobem rozwiązania problemu staje się więc odpowiednia zmiana funkcjonujących struktur i stosowanych narzędzi w stosunku do ludzi ubogich. Jednym z nich jest zaproponowana koncepcja powszechnie dostępnego i taniego mikrokredytu.

Rozwój ekonomii opartej na mechanizmach wsparcia społecznego zauważalny jest również w gospodarkach krajów wysoko rozwiniętych. Ze względu na narastający kryzys finansów publicznych zyskuje ona coraz większą popularność w Ameryce Północnej oraz w Europie. W przekonaniu wielu polityków narzędzia gospodarcze opierające się na szerszej aktywizacji społeczeństwa stają się bardziej skuteczną oraz tańszą bronią w walce z bezrobociem. 

Gospodarka społeczna w wydaniu europejskim i amerykańskim przyjmuje jednak inną formę w stosunku do systemu zaproponowanego przez M.Yunusa. Najczęściej występującą formułą jest tu łączenie sektora komercyjnego z sektorem non-profit i realizacja przedsięwzięć ukierunkowanych na wsparcie osób najbardziej potrzebujących. Przykładem takich działań w Stanach Zjednoczonych jest powoływanie fundacji wspierających innowacyjne przedsięwzięcia społeczne (np. Fundacja im. Jeffa Skoll’a - założyciela eBay) czy funkcjonowanie przedsiębiorstw opracowujących darmowe technologie dla osób najbardziej potrzebujących (firma Benetech świadcząca usługi dla niewidomych). Odmienną formą wspierania tzw. grup wykluczonych (do których zaliczamy długotrwale bezrobotnych, bezdomnych oraz osoby nie potrafiące samodzielnie funkcjonować w realiach gospodarki rynkowej) jest system, który wprowadzono w Wielkiej Brytanii. Opiera się on na zlecaniu przez władze lokalne części zadań organizacjom pozarządowym (np. usługi transportu komunalnego, wywózka śmieci, recycling), które do ich realizacji zatrudniają osoby właśnie z tej grupy. Podstawowy cel jakim jest świadczenie pomocy wykluczonym jest tu doskonale łączony z podnoszeniem efektywności oraz oszczędnościami Państwa na transferach socjalnych [7]

Liderem podobnych działań w Polsce jest Tomasz Sadowski [8]. Uznawany jest on za twórcę sieci wspólnot Barka działających na rzecz zapewnienia pracy oraz miejsca zamieszkania dla osób wykluczonych. Funkcjonowanie mechanizmu zaproponowanego przez Sadowskiego nie opiera się na systemie zasiłków czy bezpośredniej pomocy charytatywnej. Chodzi tu raczej o zagwarantowanie pracy, która pomogłaby tym podmiotom wyjść z wykluczenia. Praktycznym przejawem koncepcji jest budowa pod Poznaniem osiedla domów dla około 500 osób potrzebujących własnego miejsca zamieszkania. Podstawową konstrukcję budowli zapewnia jedna ze spółdzielni socjalnych prowadzonych przez Barkę. Resztę prac samodzielnie wykonują osoby, które zamieszkają w tych domach. 
Tomasz Sadowski za swą pionierską działalność na rzecz osób wykluczonych został uhonorowany przez tygodnik „Time” tytułem „Herosa Europy”. 
Przykładem udanego pomysłu na rozwój gospodarki społecznej są również działania zainicjowane przez Elżbietę Gołębiewską. Uruchomione przez nią przedsiębiorstwo społeczne Ekon – jest obecnie największą tego typu firmą w Polsce i zatrudnia 910 osób (głównie osoby ze schorzeniami psychicznymi). Profil działalności firmy to zbiórka i sortowanie odpadów oraz odzyskiwanie surowców wtórnych. Firma co prawda uzyskuje wsparcie ze strony PFRON-u ale z drugiej strony Państwo oszczędza na pomocy społecznej – dzięki zagwarantowaniu tej grupie pracy nie musi dopłacać do obiadów, lekarstw czy czynszów [9]

Donat Kuczewski i Małgorzata Samborska to kolejne osoby, które odniosły sukces w działaniach na rzecz wykluczonych. Kuczewski uruchomił ośrodek Eko Szkoła w Wandzinie gdzie utworzył około 100 miejsc dla chorych na AIDS i osób uzależnionych. Połowę kosztów ośrodka pokrywa ubezpieczenie zdrowotne tych osób, na drugą połowę organizacja musi zapracować sama podejmując działalność gospodarczą ukierunkowaną na nisze rynkowe tj. hodowla i uprawa gatunków zagrożonych wyginięciem. Działalność M.Samborskiej to z kolei przykład niesienia pomocy osobom niepełnosprawnym. Fundacja Awangarda, której prezesuje wyspecjalizowała się w produkcji i sprzedaży świątecznych gadżetów. Do współpracy udało się jej przekonać takich potentatów jak: BMW, Compensa, Miele [10]

Podsumowując należy stwierdzić, że działalność przedsiębiorstw społecznych ze względu na specyfikę podejmowanych działań wypełnia lukę rynkową. Gwarantują one dostawy produktów i usług których rynek by samoczynnie nie dostarczył, albo dostarczają dobra tym, którzy z różnych względów w rynku nie uczestniczą [11]. Co prawda pojawiają się często zarzuty, że przedsiębiorstwa społeczne funkcjonują w oparciu o dotacje państwowe i wątpliwą jest ich wysoka efektywność ekonomiczna. Z drugiej jednak strony należy pamiętać o tym, że zatrudniając osoby z grup wykluczonych społecznie, przedsiębiorstwa te odciążają finansowo Państwo eliminując konieczność wypłat świadczeń socjalnych i innych transferów. Dodatkowo działania te pozytywnie oddziałują na takie zjawiska jak bezrobocie oraz wzrost aktywności i eliminacja zjawiska dyskryminacji na rynku pracy tej grupy społecznej. 

Opracował: Piotr Cieślak

[1] http://www.amb-norwegia.pl  - Pokojową Nagrodę Nobla za 2006 otrzyują prof. Muhammad Junus i Bank Grameen z Bangladeszu
[2] http://en.wikipedia.org/wiki/Muhammad_Yunus 
[3] http://www.ms-foundation.org/awardees/1995/
content/muhammad_yunus_cv_en.pdf 

[4] http://www.grameen-info.org/bank/hist.html  - 
A short history of Grameen  Bank 
[5] http://www.grameen-info.org/bank/index.html  - Grameen Bank
[6] http://www.grameen-info.org/bank/GBdifferent.htm  - 
Is Grameen Bank Different From Conventional Banks?
[7] P.Karnaszewski, „Zysk to nie wszystko” w: Forbes 11/2006, s.72-73
[8] P.Karnaszewski, op. cit., s. 74
[9] P.Karnaszewski, op. cit., s. 74
[10] P.Karnaszewski, , op. cit., s. 75 
[11] P.Karnaszewski, op. cit., s. 74-75

 

 

 

Wydawca - Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Zamościu, ul.Akademicka 4, tel. 084 677-67-16.
Redakcja - Małgorzata Bzówka (redaktor naczelny),
stali współpracownicy - Joanna Giruć, Katarzyna Kimak, Bogdan Kawałko, Mieczysław Kowerski, 
Anna Krupa, Władysław Molas, Zofia Kiełbińska-Ryń.