ISSN 1505-6058

NR 33 GRUDZIEŃ 2006 R.

CENA 1 ZŁ


Edmund Phelps


 

 

Katedra Ekonomii

TERAZ LEPIEJ ROZUMIEMY ZALEŻNOŚCI
POMIĘDZY KRÓTKO I DŁUGOOKRESOWYMI
EFEKTAMI POLITYKI GOSPODARCZEJ
NOBEL Z EKONOMII 2006

9 października 2006 roku ufundowaną przez Narodowy Bank Szwedzki nagrodę im. Alfreda Nobla w wysokości miliona dolarów w dziedzinie ekonomii Szwedzka Akademia Nauk przyznała Amerykaninowi Edmundowi Phelpsowi.

Edmund Phelps urodził się 26 czerwca 1933 roku w Evanston w stanie Illinois w Stanach Zjednoczonych. Tytuł licencjata uzyskał w 1955 roku na Amherst College, natomiast tytuł doktora nauk ekonomicznych otrzymał w 1959 roku na Uniwersytecie Yale. Od 1971 roku pracuje jako profesor ekonomii politycznej na Uniwersytecie Columbia. W latach 1990 – 1993 był konsultantem Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju. W 1999 roku pracował jako konsultant Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), w latach 1997 – 2000 był doradcą rządu włoskiego. 

 

Edmund Phelps jest najbardziej znany z wprowadzenia w późnych latach 60 – tych do teorii zatrudnienia i kształtowania dynamiki wynagrodzeń elementów mikroekonomii opartej na racjonalnych oczekiwaniach podmiotów gospodarujących. To nowatorskie podejście zostało następnie przeniesione na grunt analizy makroekonomicznej i posłużyło wyjaśnieniu przyczyn nieskuteczności aktywnej polityki fiskalnej i pieniężnej w zwalczaniu zjawiska bezrobocia w długim okresie czasu.

Niskie bezrobocie i niska inflacja to główne cele polityki stabilizacji gospodarczej. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych zależność pomiędzy stopą bezrobocia i stopą inflacji została opisana za pomocą tzw. krzywej Phillipsa – pochodzącej od nazwiska nowozelandzkiego ekonomisty A. W. Phillipsa, który jako pierwszy zajmował się tym zagadnieniem. Bazując na materiale statystycznym gospodarki Wielkiej Brytanii z okresu 1861 – 1957 pokazał on, iż spadek bezrobocia zawsze był okupiony wzrostem inflacji [1].

Zjawiska bezrobocia i inflacji w analizach makroekonomicznych od tego momentu zaczęto traktować jako zamienne względem siebie. Szczególnie podatny grunt na rozwój powyższej koncepcji został stworzony w okresie powszechnej akceptacji teorii Keynes’a, która ze względu na swoją wysoką skuteczność wyjaśniania przyczyn fluktuacji gospodarczych znajdowała zastosowanie w polityce gospodarczej wielu państw. Zamienność inflacji i bezrobocia w tym czasie tłumaczona była przy pomocy efektów gospodarczych, które generowane były w wyniku zastosowania określonych narzędzi interwencjonizmu państwowego. Uważano, że wykorzystanie aktywnych instrumentów polityki fiskalnej i pieniężnej umożliwia pobudzenie popytu globalnego, co z kolei wymusza odpowiednie dostosowania po stronie podażowej i ostatecznie powoduje spadek bezrobocia w gospodarce.

 

Ryc.1 Krótkookresowa krzywa Phillipsa

Zwracano jednak uwagę, że wykorzystywane instrumenty makroekonomiczne stanowią jednocześnie przyczynę rozwoju zjawisk inflacyjnych – wywołany wyższy popyt globalny wywiera presję na wzrost cen i płac oraz prowadzi do wyższej inflacji (szczególnie w sytuacji gdy gospodarka osiąga produkcję zbliżoną do poziomu potencjalnego). Jeszcze w latach 60-tych koncepcja ta była niejednokrotnie wykorzystywana przy projektowaniu polityki gospodarczej w wielu państwach. Bazując na zależności statystycznej Phillipsa między bezrobociem i inflacją dokonywano projekcji wymaganych zmian w popycie globalnym w celu założonego z góry do osiągnięcia poziomu stopy bezrobocia. W dobie notowanych wówczas niskich wskaźników inflacji często wierzono, że „przyzwolenie” na niewielki wzrost liczby bezrobotnych będący skutkiem ograniczenia popytu w gospodarce umożliwi spadek stopy inflacji do zera [2]

Rzeczywistość gospodarcza dokonała jednak weryfikacji tych poglądów. W latach 70-tych dało się zaobserwować niepokojące zjawiska w zakresie inflacji i bezrobocia. Oba z wymienionych wskaźników wykazywały tendencję wzrostową – w wielu gospodarkach w tym okresie notowano stagflację. Krzywa Phillipsa przestała odpowiadać faktom gospodarczym.

Jednym z pierwszych ekonomistów, który podjął się prac badawczych wyjaśniających to zjawisko był Milton Friedman[3]. W swych analizach skupił się na związkach między bezrobociem, a inflacją w sytuacji kiedy notowana jest równowaga makroekonomiczna – a więc występuje również równowaga na rynku pracy (brak przymusowego bezrobocia), a poziom produkcji w gospodarce odpowiada produkcji potencjalnej kojarzonej ze stanem pełnego zatrudnienia (punkt E na wykresie). M. Friedman udowodnił, że krzywa Phillipsa przedstawiająca ujemną zależność miedzy stopą bezrobocia i inflacji nie może być wykorzystywana do interpretacji tych zjawisk w długim okresie czasu.

W dłuższej perspektywie czasu rzeczywiste zmiany w gospodarce zachodzą jedynie w sytuacji zmian wielkości realnych. W związku z tym jeżeli założymy całkowitą możliwość dostosowywania się kategorii nominalnych (płac i cen) w długim okresie to ostatecznie zgodnie z przedstawionym mechanizmem gospodarka powróci do stanu pełnego zatrudnienia oraz produkcji na poziomie potencjalnym. Ostatecznie w długim okresie czasu kategorie realne nie ulegną zmianie i osiągną poziom wyjściowy – stopa bezrobocia będzie na jej naturalnym poziomie. Proces dostosowań płac i cen będzie przebiegał w podobny sposób niezależnie od rozpatrywanego poziomu inflacji. W długim okresie czasu bezrobocie nie zależy od poziomu inflacji. Krzywa Phillipsa przyjmuje wówczas kształt linii pionowej przebiegającej na poziomie naturalnej stopy bezrobocia (Rysunek 2).

Ryc.2 Długookresowa krzywa Phillipsa

Właśnie powyższa koncepcja została rozwinięta przez Edmunda Phelpsa[4]. Podobnie jak Friedman sprzeciwił się on obowiązującej w latach 50-tych i 60-tych teorii (zamienność inflacji i bezrobocia), formułując hipotezę rozszerzonej o oczekiwania krzywej Phillipsa (expectations – augmented Phillips curve). Krzywa Phillipsa z elemetem oczekiwań Phelpsa ma ważną właściwość. Informuje bowiem o tym, że jeżeli produkt krajowy brutto jest trwale utrzymywany (przy pomocy instrumentów makroekonomicznych) na poziomie wyższym niż określony dla danej gospodarki produkt potencjalny to należy spodziewać się ciągłego wzrostu inflacji. Jeżeli procesy w gospodarce będą przebiegały właśnie w ten sposób (interwencja państwa ukierunkowana na spadek bezrobocia poniżej jego naturalnego poziomu) to zgodnie z teorią oczekiwań rosnąca rzeczywista stopa inflacji towarzysząca aktywnej polityce państwa na rynku pracy (zmiany krótkookresowe) wywoływać będzie oczekiwania dalszego jej wzrostu w przyszłości. Chcąc jednak w sposób trwały utrzymać osiągnięte pozytywne efekty interwencji na rynku pracy należy zakładać kształtowanie się rzeczywistej inflacji powyżej oczekiwanej.

W przeciwnym wypadku (sytuacja gdy stopa inflacji rzeczywistej równa jest oczekiwanej) w gospodarce nastąpi dostosowanie kategorii nominalnych (cen, płac) do poziomu oczekiwanego. Oznacza to ostatecznie niezmienność kategorii realnych w gospodarce i „powrót” do wyjściowego stanu na rynku pracy (bezrobocie utrzymuje się trwale na poziomie naturalnym). W ten sposób Phelps dowodzi, że nie ma sposobu na utrzymanie PKB stale powyżej jego potencjalnego poziomu bez nieograniczonego wzrostu stopy inflacji. W gospodarkach z względnie stałymi cenami poziom produkcji będzie kształtował się w granicach poziomu potencjalnego[5].

Bazując na powyższej argumentacji wskazał, że na długookresową stopę bezrobocia nie wpływa inflacja ale jest ona zdeterminowana przez funkcjonowanie rynku pracy. To oznacza, że stabilizacyjna polityka gospodarcza amortyzuje tylko krótkookresowe wahania w zakresie bezrobocia (fluktuacje). W długim okresie działania takie nie przyniosą zamierzonych efektów. Phelps pokazał jednak jak możliwości stabilizacji przyszłej polityki gospodarczej zależą od dzisiejszych decyzji gospodarczych: niska inflacja dzisiaj prowadzi do niskich oczekiwań inflacyjnych na przyszłość a więc wzmacnia przyszłą politykę gospodarczą. 

Oznacza to w praktyce, że w przypadku wprowadzania instrumentów makroekonomicznych ograniczających inflację w postaci np. mniejszej podaży pieniądza, ich skuteczność w dużej mierze zależy od wytrwałości podjętej decyzji oraz zaufania (oczekiwania) społeczeństwa, że tak naprawdę będzie[6]. Innymi słowy jeżeli społeczeństwo oczekiwać będzie w przyszłości mniejszej inflacji, zgodzi się wówczas na odpowiednie korekty wielkości nominalnych na które ma wpływ (płace, ceny) i ostatecznie doprowadzi do ograniczonego działania czynników określających jej rozmiary (swoista samorealizacja prognoz). Trzeba przyznać, że często decyzje tego rodzaju mogą być trudnymi do wprowadzenia. Wiadomo bowiem, że restrykcje w zakresie polityki pieniężnej (przynajmniej w początkowym okresie interwencji) odbiją się ujemnie na poziomie stopy bezrobocia. Wzrośnie ona powyżej jej naturalnego poziomu przy jednocześnie niewielkiej poprawie wskaźnika wzrostu cen w gospodarce (przejście z punktu A do B na rysunku nr 3).

Ryc.3 Zależności między krótko- i długookresową krzywa Philipsa

Jeżeli jednak zgodnie z założeniem Phelpsa ta niewielka poprawa wskaźnika inflacji zostanie uwzględniona przy projekcji jej rozmiarów przez społeczeństwo w przyszłości, należy spodziewać się, że łatwiej będzie można wprowadzić obniżki płac. Dodatkową presję na obniżki wynagrodzeń wywoła pojawiające się w okresie przejściowym bezrobocie przymusowe. W warunkach oczekiwanej niższej inflacji pracownicy będą mogli sobie pozwolić na obniżkę tempa wzrostu płac nominalnych bez obawy spadku realnych wartości otrzymywanych świadczeń. W efekcie również przedsiębiorstwa będą w mniejszym stopniu naciskały na wzrost cen wytwarzanych wyrobów. Ostatecznie inflacja w znacznym stopniu się obniży (przejście z pkt. B do C na niżej położoną krótkookresową krzywą Phillipsa)[7]. Kiedy inflacja zacznie być niższa od stopy wzrostu ilości pieniądza przedstawione zmiany ulegną wyhamowaniu, a podaż realna pieniądza wzrośnie. W efekcie zauważalną będzie obniżka stóp procentowych skutkująca spadkiem bezrobocia do poziomu naturalnego. Cel interwencji zostanie osiągnięty.

Podobne zmiany moglibyśmy zanotować w przypadku prób wykorzystywania polityki fiskalnej lub pieniężnej w celu zredukowania stopy bezrobocia. Podejmowane działania prowadziłyby tylko do wywoływania inflacji (społeczeństwo oczekiwałoby inflacji w przyszłości na poziomie notowanym w okresie obecnym) bez trwałych efektów w zakresie redukcji bezrobocia (po okresie dostosowań osiągnęłoby poziom sprzed interwencji). Oznacza to, że chcąc długookresowo obniżyć poziom bezrobocia należy liczyć się z koniecznością ciągłego „wywoływania” inflacji w kolejnych latach na poziomie wyższym od obecnie notowanej. W efekcie uzyskujemy niewielką poprawę na rynku pracy kosztem hiperinflacji w gospodarce. 

Przedstawiony przez E. Phelpsa model uwzględniający oczekiwania inflacyjne lepiej tłumaczy związki między inflacją i bezrobociem pierwotnie przedstawiane za pomocą krzywej Phillipsa. Zaproponowana interpretacja zjawisk przystaje do rzeczywistości makroekonomicznej obserwowanej po latach 70-tych minionego stulecia. Jednocześnie wskazuje na ograniczoną skuteczność polityki monetarnej czy fiskalnej w zwalczaniu zjawiska bezrobocia oraz sugeruje poszukiwanie innych przyczyn je wywołujących. W przekonaniu noblisty bezrobocie zależy od czynników strukturalnych oraz takich jak na przykład pozycja związków zawodowych czy wysokość zasiłków dla bezrobotnych. Siła oddziaływania tych czynników warunkuje o poziomie naturalnej stopy bezrobocia, której koncepcję przypisuje się właśnie Edmundowi Phelpsowi. 
Przyznana Nagroda im. Alfreda Nobla jest uhonorowaniem wkładu jaki wniósł on w rozwój współczesnej teorii makroekonomii. Potwierdzeniem dorobku naukowego ekonomisty jest bogaty zbiór publikacji oraz pozycji książkowych jego autorstwa. Ważniejsze prace E. Phelpsa obejmują:

 

1. Fiscal Neutrality Toward Economic Growth, New York: McGraw-Hill Book Co.,1965.
2. Golden Rules of Economic Growth, New York: W.W. Norton, 1966; Amsterdam:North-Holland, 1967.
3. Phillips Curves, Expectations of Inflation and Optimal Unemployment over Time, Economica,Vol. 34 (August 1967).
4. On Short Run Employment and Real Wage Rate Under Market-Clearing Commodity Price, International Economic Review, Vol. 10 (June 1969).
5. Microeconomic Foundations of Employment and Inflation Theory, (New York: Norton, 1970)
6. Microeconomic Foundations of Employment and Inflation Theory, with A.A. Alchian,C. C. Holt, et al., New York: W.W. Norton, 1970; London: Macmillan, 1971.
7. Inflation Policy and Unemployment Theory, New York: Norton; London: Macmillan, 1972.
8. Studies in Macroeconomic Theory, Volume 1: Employment and Inflation, New York: Academic Press, 1979.
9. Studies in Macroeconomic Theory, Volume 2: Redistribution and Growth, New York: Academic Press, 1980.
10. Individual Forecasting and Aggregate Outcomes: ‘Rational Expectations’ Examined, contributor and editor, with Roman Frydman, Cambridge, Cambridge University Press, 1983.
11. Political Economy: An Introductory Text, New York and London: W.W. Norton and Co., 1985.
12. Pro-Keynesian and Counter-Keynesian Implications of the ‘Structuralist’ Theory of Unemployment and Interest under the Classic Two-Sector View of Capital and Production, in Taxation in theUnited States and Europe, Anthonie Knoester, ed., London: Macmillan, 1993.
13. Structural Slumps: The Modern Equilibrium Theory of Employment, Interest and Assets, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1994. 
14. Enterprise and Inclusion in the Italian Economy, Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 2002.
15. Asset Prices, the Real Exchange Rate and Unemployment in a Small Open Economy: A Medium-Run Structuralist Perspective, in Arie Arnon and Warren Young, eds., The Open Economy
16. Macromodel: Past, Present and Future, Dordrecht and Boston, Kluwer Academic Publishers, 2002. 

Mieczysław Kowerski
Piotr Cieślak

1 Phillips A.W., The Relationship Between Unemployment and the Rate Change of Money. Wage Rates in the United Kingdom 1986-1957,Economica, 1958 nr 100, s. 283-299
2 Begg D., Fischer S., Dornbusch R.: Ekonomia: makroekonomia, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2003, s. 246-247
3 Milton Friedman (1912 - 2006), laureat Nagrody im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii w 1976 roku
4 Stąd też często mówi się o teorii Friedmana – Phelpsa: Kwiatkowski E., Neoklasyczna teoria zatrudnienia. Tradycja i współczesność, PWN, Warszawa 1988, s.212
5 Hall R.E, Taylor J.B.: Makroekonomia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, s.213
6 Begg D., Fischer S., Dornbusch R.: Ekonomia: makroekonomia, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2003, s. 251
7 Tamże, s. 251-252

 

 

 

Wydawca - Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Zamościu, ul.Akademicka 4, tel. 084 677-67-16.
Redakcja - Małgorzata Bzówka (redaktor naczelny),
stali współpracownicy - Joanna Giruć, Katarzyna Kimak, Bogdan Kawałko, Mieczysław Kowerski, 
Anna Krupa, Władysław Molas, Zofia Kiełbińska-Ryń.