ISSN 1505-6058

NR 32 PAŹDZIERNIK 2006 R.

CENA 1 ZŁ





 

 

Katedra Ochrony Dóbr Kultury 

OCHRONA KRAJOBRAZU KULTUROWEGO

Ochrona krajobrazu kulturowego jest w dzisiejszej dobie wielkim wyzwaniem społecznym. Skomplikowane problemy badania zasobów przyrody, ochrony i rewaloryzacji krajobrazu kulturowego, ochrony zabytków i wybitnych dzieł sztuki, także ochrony i rewaloryzacji miejskich zespołów zabytkowych realizują takie specjalności nauk społecznych i technicznych, jak: archeologia, historia kultury, kulturoznawstwo, filozofia kultury, antropologia kultury, socjologia kultury, memetyka i semiologia, etnologia, etnografia, antropologia, socjologia, psychologia, urbanistyka, architektura, konserwacja zabytków, architektura krajobrazu, oraz nauki przyrodnicze uwarunkowań kształtowania terenów zieleni: leśnictwo, gospodarka wodna, kodeksy prawa utrzymania ładu, czystości i porządku w gminie itp. 

Każda z tych dziedzin traktuje odrębnie pojęcie dobra krajobrazu kulturowego. Poddając ocenie wartość krajobrazu kulturowego, podejmuje ustawicznie nowe wyzwania naukowo-badawcze, będące stykiem związków kultury z naturą. Poszukuje spójności dobra kultury z wartością kultury(1). W dobie relatywizmu kulturowego poszukuje ustawicznie odniesień do ogólnoświatowych wzorców kulturowych i kodów kultury. Ochrona i rewaloryzacja krajobrazu kulturowego bada formy stylowe krajobrazu kulturowego, w praktyce posługuje się optymalnymi metodami rewaloryzacji przedmiotów kultury i pielęgnacji obiektów zieleni tworzących krajobraz kulturowy. Ostatnio korzysta również z doświadczeń innych narodów i dyrektyw Wspólnot Europejskich. W Ustawie o ochronie środowiska mówi się o ochronie środowiska aglomeracji, o negatywnych skutkach emisji zanieczyszczeń na środowisko, o przesłankach związanych z budową autostrad, o kompensacji przyrodniczej mającej na celu rekultywację skupień roślinności i potrzebę przywrócenia równowagi przyrodniczej, a także zachowania walorów krajobrazowych. Oddziaływanie na środowisko nie może pogorszyć stanu siedlisk przyrodniczych, siedlisk roślin i zwierząt – oznacza to również oddziaływanie dominujące, jakim jest wpływ na zdrowie ludzi. 

Badaniem zasobów wartości kulturowych, a także metodami ich waloryzacji zajmują się różne lokalne instytucje samorządowe, pracownie naukowe i szkoły wyższe, a w administracji państwowej takie instytucje, jak: Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, a także Regionalne Ośrodki Badań i Dokumentacji Zabytków. Zadania ochrony krajobrazu kulturowego normują rozmaite akty legislacyjne, m.in. ustawy: Prawo budowlane, O ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, 
O planowaniu przestrzennym, a także O ochronie środowiska przyrodniczego(2). Ważne znaczenie przejmują nowe regulacje i zapisy miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. O ochronie krajobrazu kulturowego stanowią akty prawa międzynarodowego, a także postulaty konwencji międzynarodowych we współpracy z Centrum Światowego Dziedzictwa UNESCO, organy Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków ICOMOS, a także Narodowe Komitety Naukowe ICOMOS, uczestniczące w przygotowywaniu dokumentów o wpisie najwartościowszych pomników historii, kultury i przyrody na listę światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego(3). Na liście tej znalazły się również czołowe przykłady polskiego krajobrazu kulturowego. Są to: Stare Miasto w Krakowie (1978), Zabytkowa kopalnia soli w Wieliczce (1978), Obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau (1979), Białowieski Park Narodowy – wspólnie z Białorusią (1979), Stare Miasto w Warszawie (1980), Stare Miasto w Zamościu – przykład renesansowej zabudowy miejskiej (1992), średniowieczny zespół miejski Torunia (1997), Zamek Krzyżacki w Malborku (1997), Kalwaria Zebrzydowska – manierystyczny zespół architektoniczny i krajobrazowy oraz park pielgrzymkowy z XVII w. (1999), kościoły pokoju w Jaworze i Świdnicy (2001), Drewniane kościoły południowej Małopolski i Podkarpacia: Binarowa, Blizne, Dębno Podhalańskie, Haczów, Lipnica Murowana, Sękowa (2003), Park Mużakowski nad rzeką Nysą – wspólnie z Niemcami (2004), Hala Stulecia (Hala Ludowa) we Wrocławiu (2006).

Krajobraz kulturowy rozpoznawany jest przez każdego w doświadczeniu potocznym jako „fizyczne, obserwowalne wzrokowo wyrażenie kultury ludzkiej na powierzchni Ziemi, łączące elementy środowiska przyrodniczego i kulturowego”(4). Ta encyklopedyczna terminologia interpretowana jest wieloznacznie przez przedstawicieli różnych dyscyplin nauki. Od dawna archeologia, historia kultury, a także etnografia poddawały ocenie przedmioty kultury zachowane w poziomach stratygraficznych wykopalisk, lub w przekazach źródłowych dzieł literackich, pieśni, obrzędów, baśni, mitów, legend, przysłów, mód, obyczajów i zwyczajów. Antropologia formułuje sądy na temat instytucjonalnych i gospodarczych zachowań ludzkich, wyobrażonych w materialnej sferze kultury. Socjologia i psychologia poszukuje wiedzy na temat dawnych, ale i obecnych motywów zachowań jednostek oraz obszarów życia i działalności grup i zbiorowości. Nauki te realizują postulat dogłębnego odsłaniania prawdy o życiu i przemianach następujących w ciągu historii, tworzących wzajemnie nakładające się i współegzystujące kręgi kulturowe – współtworzące postęp cywilizacyjny i kulturowy. 

Dla mieszkańców Zamościa krajobraz kulturowy kojarzy się ze Starym Miastem, wpisanym na listę światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego, nazywanym „Perłą Renesansu”, „Miastem Arkad Odrodzenia” i „Padwą Północy”. Jego niezwykłą wartością jest zachowany w pełni układ urbanistyczny „Miasta Idealnego”, będący do dziś jednym z nielicznych nowatorskich przykładów europejskiej teoretycznej myśli urbanistycznej czasów nowożytnych. Miasto założone na mocy przywileju lokacyjnego kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego, zaprojektowane przez wybitnego architekta włoskiego Bernarda Morando, uzyskało prawa miejskie w 1580 roku. Miasto od 400 lat tworzy złożony krajobraz zurbanizowany, przekształcający się konglomerat form i znaczeń, a także wykreowany krajobraz otwarty, przechodzący poprzez krajobraz zielonych przedmieść w ciągnący się pasmami rozległy krajobraz kulturowy Roztoczańskiego Parku Narodowego i terenów nadbużańskiego pogranicza kultur wielu państw i wielu narodowości. Region ten ukazuje wiele kierunków sztuki i architektury, a także swoiste sacrum wyrażone przez liczne świątynie powstające w ciągu stuleci na wielkim obszarze wielu wyznań kreujących obrządek rzymski, greckokatolicki i ormiański, prawosławie i judaizm.

Od najdawniejszych czasów pojęcie kultura – w antycznym znaczeniu Cultura mentis – „uprawa ziemi”, uprawa, pielęgnowanie, hodowla zwierząt, czy też Cultura animi – „uprawa umysłu”, jak ją ujął Cyceron w dziele „Disputationes Tusculanae” mówiły o przekształcaniu naturalnego stanu zjawisk przyrody w stan bardziej użyteczny i przydatny człowiekowi. Mówiono zatem: „Czymże bez ciebie bylibyśmy nie tylko my, ale czym byłoby w ogóle ludzkie życie? Tyś pozakładała miasta, ty rozproszonych ludzi powołałaś do życia społecznego, ty zespoliłaś ich między sobą najpierw przez wspólne osiedla, później przez małżeństwa, a wreszcie przez wspólnotę mowy i pisma. Tyś wynalazczynią praw, nauczycielką dobrych obyczajów i ładu”. Termin „kultura” zaczęto wiązać z czynnościami ludzkimi mającymi na celu doskonalenie, pielęgnowanie czy kształcenie. Nowoczesne zastosowanie pojęcia kultury pojawiło się w 1688 roku, w pracy Samuela Pufendorfa: „De iure naturae et gentium”, gdy pisząc „kultura” czy „cultura animi” miał na myśli wszelkie wynalazki i innowacje kreowane przez człowieka, takie jak powoływane wciąż od nowa instytucje społeczne, zmienne zwyczaje, mody, piękno tkanin i ubiorów, różnorodność języka, moralność ukierunkowaną przez rozum i przez obyczaje.

Zasadnicze pytania dotyczą sposobu i zakresu zachowania ciągłości tradycji i tożsamości kultury. Pytania te są wciąż problemem otwartym. Szczególną wagę mają wówczas, gdy dotyczą obszarów pogranicza wielkich centrów kulturowych, obszarów narażonych najbardziej na różnego typu przekształcenia, metamorfozy i wiążące się z tym zubożenie wartości. Postęp cywilizacyjny nie zawsze pozostaje w zgodzie z postulatami kultury. Więź z korzeniami narodowego dziedzictwa, dbałość o zachowanie śladów przeszłości, pomników historii, muzyki, literatury, rodzimych obyczajów, kultury duchowej i materialnej regionu, a także wszelkich przejawów sztuki są skazane na niepamięć szczególnie wówczas, gdy występują ustawiczne zmiany w sposobach administrowania i zarządzania dobrami kultury i natury, w wyniku przesuwania granic administracyjnych w regionie lub między państwami. Pociąga to za sobą zrywanie dotychczasowych więzi kulturowych, przemieszczanie centrów oddziaływania, gospodarowania i dysponowania krajobrazem kulturowym. Wpływa negatywnie na kształtujące się w ciągu wieków, utarte zwyczajowo schematy i sposoby pobudzania lokalnych społeczności do uczestnictwa w życiu kulturalnym i w tworzeniu zrębów odrębnej kultury. Obserwuje się zanik aktywnego uczestnictwa kolejnych pokoleń w kreacji tożsamości kulturowej, utratę dbałości o ciągłość tradycji w podtrzymywaniu rodzimej odrębności. Takie procesy występują na obrzeżach wielkich aglomeracji miejskich, w obrębie dawnych dzielnic podmiejskich, będących do niedawna esencją lokalnego patriotyzmu, ośrodkami współtworzącymi kulturę i swoistą obyczajowość regionu.

Wielcy malarze polscy przełomu XIX/XX w., okresu historyzmu i Młodej Polski ukazywali krajobraz kulturowy poprzez samotne, stojące na rozstajach kapliczki, krzyże przydrożne, studnie, chaty i szeregi sążnistych stodół, małe wiejskie dworki i wielkie budowle pałacowe, otoczone cienistymi kępami bujnej zieleni parkowej, obrazy zabytków rodzimej przeszłości i przyrody. Były one częstym motywem malarskich scen rodzajowych. Obrazy te unaoczniały tożsamość kulturową przestrzeni stanowiącej sztafaż do wiodącego tematu, jakim stawały się sceny rodzajowe ubarwione wielką tęsknotą do wolności. Występowały często w zagadkowych relacjach narodowych wątków ikonograficznych w zależności od tematu, nastroju, od pory dnia oraz zmiennej urody i kolorytu pejzażu, w zależności od pory roku i poprzedzającej ją ważnej chwili historycznej, patriotycznego zrywu, najwyższych uniesień, radości i zachwytu z odniesionego sukcesu, będącego także wyrazem buntu przeciw niesprawiedliwości, bezprawiu, czy też ideałów narodowych nurtów w drodze ku wolności.

Można tu przywołać zmienną temperaturę barwnej gamy rozległego pejzażu, jaki rozgrywa się przed oczyma widza oglądającego „Panoramę Racławicką”, namalowaną przed stu laty przez Jana Stykę wraz z Wojciechem Kossakiem, przy udziale wielu pomocników, wśród których znaleźli się tej klasy wybitni malarze polscy, co Teodor Axentowicz, Ludwik Boller, Tadeusz Popiel, Zygmunt Rozwadowski, Michał Sozański, Jan Stanisławski, Włodzimierz Tetmajer i Wincenty Wodzianowski. Można wspomnieć twórczość Jana Matejki – kreatora narodowej wyobraźni. Malarze polskich krajobrazów i wielcy pejzażyści przełomu wieków tworzyli nastrojowe krajobrazy o cechach impresjonistycznych. Wśród nich wymienić również trzeba Maksymiliana Gierymskiego, obiektywnego rejestratora i chłodnego obserwatora szczególnie nocnych nastrojowych widoków pomników przyrody naszej ziemi rodzimej, Juliana Fałata, autora licznych panoram, widoków zabytkowych budowli architektonicznych, a także Jacka Malczewskiego, jednego z najwybitniejszych pejzażystów polskiego krajobrazu.

Znakomita część naszej wiedzy o tożsamości kulturowej opiera się na weryfikowanych badaniach terenowych zasobów zabytków sztuki, architektury i budownictwa, wchodzących w zakres ochrony dóbr kultury i dziedzictwa narodowego. Jasne jest, że zarówno wiedza ta podlega ustawicznym przemianom, gdyż stale występuje proces przeobrażeń i olbrzymia lawina zagrożeń dla środowiska kulturowego, narastająca często w sposób spontaniczny, nie zawsze kontrolowany i wciąż niekorzystny dla kultury, jak też nieustannym zmianom podlega stan zachowania spuścizny i kultury narodowej, co wymaga starannych okresowych studiów, ocen, badań i weryfikacji.

Jak chronić tożsamość kulturową? Jak kontynuować jej tożsamość? Na te i wiele pokrewnych pytań nauka starała się uzyskać zadowalające odpowiedzi. Tożsamość i kontynuacja tradycji była jednym z tematów konferencji przygotowanej staraniem Polskiej Akademii Nauk Oddział w Krakowie. Poprzedzała ona Kongres Kultury Polskiej w 2000 r. Wybitny znawca tej problematyki Janusz Bogdanowski nakreślił wówczas krajobraz kulturowy jutra(5). Zauważył, iż wszystkie cywilizacje w ciągu tysiącleci wytworzyły charakterystyczne dla siebie środowiska geograficzne, w nich właściwe im krajobrazy. Wśród nich wyróżniały się krajobraz pierwotny, krajobraz naturalny oraz krajobraz kulturowy wyrażony przez podtyp harmonijny i dysharmonijny, będący wynikiem m.in. ekspansji cywilizacji przemysłowej ostatnich dwóch stuleci.

Głównym zadaniem ochrony krajobrazu kulturowego jest poszukiwanie optymalnych zasad pobudzania świadomości społecznej i nieustanne porównywanie osiągnięć wielu dziedzin i specjalizacji w doborze metod ochrony. Poszukiwanie kryteriów oceny wartości kulturowych i przyrodniczych, jak również pogłębienie wiedzy i wrażliwości społecznej poprzez nauczanie umiejętności samodzielnego rozpoznawania wartościowych cech krajobrazu kulturowego staje się podstawowym narzędziem zadań opieki nad dobrami kultury i ochrony krajobrazu kulturowego. Poszerzenie wiedzy na temat krajobrazu kulturowego antropogenicznego, rozpatrywanego jako twór gospodarki ludzkiej, którego przemiany historyczne mogły być powolne, ewolucyjne lub gwałtowne, powstające w wyniku katastrof, jednorazowej zmiany sposobu zagospodarowania, np. wylesienia, powstania sztucznego zalewu, na dnie którego znalazły się pozostałości dawnych przedmiotów kulturowych itp. Przekształcenia krajobrazu kulturowego przebiegają różnie, w zależności od poziomu cywilizacyjnego, na większą skalę występują wraz z silnym uprzemysłowieniem. Termin krajobraz kulturowy zaczął być używany w różnym znaczeniu w XX wieku. Dziś jest przedmiotem studiów i analiz dokonywanych przez liczne instytucje naukowe i organizacje rządowe w celu ustalenia nowoczesnych sposobów ochrony zasobu kulturowego i przyrodniczego.

Ochrona krajobrazu kulturowego jest ważnym tematem programu nauczania należącym do grupy przedmiotów podstawowych na kierunku Ochrona Dóbr Kultury w Wyższej Szkole Zarządzania i Administracji w Zamościu. Celem nauczania jest przygotowanie absolwenta do statusu odbiorcy dziedzictwa kulturowego zdolnego rozpoznawać wartość dzieła sztuki, pogłębianie świadomego odbioru, umiejętność analizowania zjawisk kulturowych istotnych w życiu jednostkowym i społecznym. Poprzez edukację kulturową tworzone są podstawy umiejętnego postrzegania i kreowania wartości przydatnych w życiu każdego człowieka, w najbliższym otoczeniu człowieka i w środowisku samej przyrody. Jest to ważne zadanie z punktu widzenia potrzeb przekazania niezbędnego zakresu wiedzy dla przyszłych zadań stojących przed absolwentami kierunku ochrona dóbr kultury, którzy będą w przyszłości podejmować trudne prace związane z zarządzaniem i administrowaniem dobrami kultury narodowej, w tym także elementami krajobrazu kulturowego.

Ochrona krajobrazu kulturowego jako ogólniejsze zagadnienie kulturotwórcze oraz aktualny rozwojowy problem badawczy definiuje wciąż od nowa pojęcia i zakres ochrony, kształtuje specyfikę dyscypliny w ocenie przedmiotowo-podmiotowych uwarunkowań zadań kultury, w badaniach opisowo analitycznych; w badaniach etnologicznych; historycznych, odnoszonych do tradycji; normatywnych; psychologicznych i strukturalno-genetycznych(6). Definicja struktury krajobrazu kulturowego prowadzi do rozpoznania form zagospodarowania przestrzeni w terenach górskich, wyżynnych, nizinnych i nadmorskich, miejskich, podmiejskich, małomiasteczkowych i wiejskich. Główne dziedziny kultury ukazują kierunki jej rozwoju jako wyodrębnione zakresy podporządkowane wzorcom noszącym nazwę: kultura materialna; kultura duchowa; kultura społeczna; kultura języka; kultura dominująca; kultura narodowa; kultura symboliczna; kultura tradycyjna. Różnorodność pojmowania kultury prezentowana przez rozmaite nauki, w tym: geografii kultury, archeologii, etnografii, antropologii, psychologii, socjologii, uaktywniają różne sposoby badania zjawisk kultury. Badają socjologiczne systemy wartości i wzorce zachowań.

Diagnozują uwarunkowania rozwoju psychicznego i fizycznego człowieka w kreowaniu kultury. Rozpoznają typy kultur, takich jak: kultura masowa lub elitarna. Wyodrębniają systemy kultury, w których skład wchodzi kultura mówiona, pisana, druku, a ostatnio kultura elektroniczna. Wyodrębniają płaszczyzny zjawisk kulturowych. Opracowują metody poznania dóbr kultury, dziedzictwa kulturowego i wartości kultury. Skomplikowane problemy rozstrzygają na płaszczyźnie badań estetycznych i kulturowych. Wybór najwartościowszych przykładów krajowego i światowego środowiska kulturowego prowadzi w konsekwencji do postulatów rewaloryzacji zabytkowych zespołów, w tym historycznych założeń miejskich. Prace te prowadzone są na podstawie pełnej oceny faktów historycznych i rozpoznania problemów konserwatorskich w połączeniu z problematyką społeczną i związkiem zagadnień konserwatorskich z rozwojem gospodarczym i urbanistycznym. Przykładem jest Stare Miasto Zamościa(7).

Organizacje i instytucje powołane do ochrony i kształtowania krajobrazu kulturowego wykorzystują dawne tradycyjne metody upowszechniania wiedzy. Realizują je poprzez kształcenie kwalifikowanej i wysokospecjalistycznej kadry fachowców, dla różnego typu instytucji kultury oraz komórek państwowego i samorządowego nadzoru ochrony zabytków, opieki nad dobrami kultury i opieki nad zabytkami. Reaktywacja społecznych ruchów ochrony krajobrazu kulturowego(8) wiąże się z potrzebą podnoszenia poziomu świadomości lokalnego środowiska, z ustawicznym kształceniem nowej grupy zawodowej, z tworzeniem postaw pozytywnego stosunku do dóbr kultury w obrębie całego społeczeństwa. 

Prof. dr hab. inż. arch. 
Bonawentura Maciej Pawlicki
Kierownik Katedry 
Ochrony Dóbr Kultury


(1) Encyklopedia kultury polskiej. T.1., Pojęcia i problemy wiedzy o kulturze, Wrocław 1991.
(2) Przepisy Ustawy – Prawo budowlane z dn. 7. 07 2004 nie naruszają przepisów odrębnych, a w szczególności: O ochronie zabytków i opiece nad zabytkami – w odniesieniu do obiektów i obszarów wpisanych do rejestru zabytków oraz obiektów i obszarów objętych ochroną konserwatorską na podstawie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Przepisy Ustawy – Prawo ochrony środowiska. Dz. U. 2006 nr 129 poz. 902, Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 lipca 2006 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy – Prawo ochrony środowiska (obowiązuje od dn.: 2006-07-19). 
(3) Lista światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego zawiera 830 obiektów w 138 krajach, w tym 13 obiektów i zespołów dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego w Polsce, (stan: lipiec 2006 wg Wikipedia).
(4) http://pl.wikipedia.org/wiki/Polska
(5) Janusz Bogdanowski, Krajobraz jutra, [w:] Wiedza o kulturze u progu XXI wieku. Architektura i dobra kultury – Tożsamość i kontynuacja tradycji, Kraków 2000, s. 145-167. Tenże: Architektura krajobrazu, Kraków 1982.
(6) Tadeusz Tołwiński, Urbanistyka, T. III, Zieleń w urbanistyce, Warszawa 1963, także: Edmund Małachowicz, Ochrona środowiska kulturowego, T. 1, 2, Warszawa 1988.
(7) Maciej Pawlicki, Strategia konserwacji zabytków architektury w Polsce, Kraków 1991, tenże: Kamienice mieszczańskie Zamościa, problemy ochrony, Kraków 1999.
(8) Ziemia, dwutygodnik krajoznawczy ilustrowany, wyd.: Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, Warszawa, czasopismo wychodzące od 1918 r.; zob. także: „Aura”, Ochrona środowiska człowieka, miesięcznik NOT w Krakowie, rok zał. 1973. Krajobrazy; Przyroda Polska, Czasopismo zalecane dla szkół przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, miesięcznik od 2000.

 

 

 

Wydawca - Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Zamościu, ul.Akademicka 4, tel. 084 677-67-16.
Redakcja - Małgorzata Bzówka (redaktor naczelny),
stali współpracownicy - Joanna Giruć, Katarzyna Kimak, Bogdan Kawałko, Mieczysław Kowerski, 
Anna Krupa, Władysław Molas, Zofia Kiełbińska-Ryń.