ISSN 1505-6058

NR 31 CZERWIEC 2006 R.

CENA 1 ZŁ

 


St. K. Zamoyski, (1775-1865),
litogr., I poł. XIX w.
(ze zbiorów Muzeum Zamojskiego)

Medal na przeniesienie szkół zamojskich do Szczebrzeszyna, złoto, autor i projekt Franciszek Gat
(ze zbiorów Muzeum Zamojskiego)




Historia regionu

DZIAŁALNOŚĆ OŚWIATOWA
STANISŁAWA KOSTKI ZAMOYSKIEGO

W bieżącym roku przypada 150. rocznica śmierci XII ordynata
S. K. Zamoyskiego – bibliofila, miłośnika sztuki, organizatora szkół i twórcy Biblioteki Ordynacji Zamojskiej w Pałacu Błękitnym w Warszawie. Był postacią, której wielkość wyrażoną w aktywnej działalności w wielu dziedzinach, można porównać
do dokonań najwybitniejszych przedstawicieli rodu Zamoyskich.

Po śmierci brata Aleksandra w 1800 r. został XII ordynatem. Młody, zaledwie 25-letni ordynat, równolegle oddaje się pracy na wielu płaszczyznach. Planuje przebudowę pałacu w Zamościu (ogłasza konkurs, tzw. turniej klasyków), reformuje strukturę Ordynacji Zamojskiej i przenosi ośrodek władzy administracyjnej latyfundium do Zwierzyńca. Mimo niesprzyjających warunków, podejmuje próbę reaktywowania w Zamościu ośrodka oświatowego. Powołane po likwidacji Akademii Zamojskiej w 1784r., Liceum Królewskie, przekształcone w Szkołę Wojewódzką, otacza opieką, zapewnia podstawy materialne. W 1801r. przeprowadza generalny remont budynków akademickich, modernizuje drukarnię i reformuje program nauczania.

Wyrazem wprowadzonych zmian było utworzenie wydziału nauk przyrodniczych, a w r. 1807 zorganizowanie muzeum narzędzi fizycznych i laboratorium chemicznego, gabinetów przedmiotowych: mineralogicznego, zwierząt ssących i ptaków. We wspomnieniach pisał, że po objęciu Ordynacji „zamierzał program szkoły wojewódzkiej uzupełnić wykładami o literaturze polskiej i z agronomii”.

Działania wojenne, zajęcie Zamościa i gmachu byłej Akademii przez wojsko uniemożliwiły prowadzenie normalnych zajęć szkolnych. Podczas sesji Rady Ministrów Księstwa Warszawskiego, 2 października 1810 r. przedstawił prośbę o podanie „do Tronu” wraz z opinią o przyśpieszenie decyzji zwrotu zajętego na koszary gmachu byłej Akademii Zamojskiej. Senator S. K. Zamoyski pisał m.in. „Akademia Zamojska - pamiątka miłości Przodków zajęta teraz została na koszary, przez co szkoły, w których do 600 uczniów bywało rozpuszczonymi być musiały”.

W czasie działań wojennych angażuje się w pracę polityczną. Zostaje prezesem Rządu Wojskowego Tymczasowego Centralnego Obojga Galicji, wspiera finansowo oddziały polskie i organizuje 17 pułk im. Zamoyskich. W czasach Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego piastuje wiele funkcji państwowych. Aktywnie pracuje w centralnych władzach oświatowych, a jednocześnie rozwija prace organizacyjne, wspierając rozwój szkół elementarnych, średnich w Ordynacji i innych dobrach.

Mając świadomość zmiany charakteru miasta na twierdzę, S. K. Zamoyski przenosi szkołę z Zamościa do Szczebrzeszyna. Na potrzeby szkoły zbudował nowoczesny kompleks budynków, mieszkania dla nauczycieli
i uczniów. Od 1811 r. Szczebrzeszyn jako ośrodek oświatowy kontynuował tradycje akademickiego Zamościa.

Szkoły im. Zamoyskich w Szczebrzeszynie ulegały reorganizacji, podobnie jak szkolnictwo w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim. Początkowo funkcjonowała szkoła wydziałowa, a następnie wojewódzka, obwodowa, gimnazjum i realna agronomiczna, do likwidacji przez władze carskie w 1852 r. Z okazji przeniesienia szkoły do Szczebrzeszyna, S. K. Zamoyski zamówił w Paryżu w 1822 r., w pracowni medaliera Jacquesa Edwarda Gotleaux, medal. Jego awers przedstawia popiersie Jana Zamoyskiego, w otoku napis „Jan Sariusz Zamoyski Obrońca Ojczyzny i Opiekun Nauk”. Na rewersie umieszczono centralnie, w wieńcach laurowym i dębowym, napis: „Oboma Obywatel”, a w otoku: „Założenie Akademii Zamojskiej 1594”, pod wieńcami „Odnowienie Szkół Zamojskich
w Szczebrzeszynie 1822”. Okolicznościowy medal wyraża ciągłość idei edukacyjnych Zamoyskich.

Epizodem niemal zupełnie zapomnianym w działalności ordynata było założenie w 1812 r. pierwszej polskiej szkoły rolniczej w dobrach Maciejowice. Szkoły parobcze – taką oficjalną nazwę otrzymały te instytucje, wdrażały chłopów do prowadzenia nowoczesnego rolnictwa. Obserwując wzorowo prowadzone gospodarstwa rolne w Niemczech, we Francji, Anglii – S. Zamoyski doszedł do przekonania, iż warunkiem postępu w rolnictwie jest oczynszowanie chłopów i upowszechnienie oświaty. Dopiero w oparciu o oświeconą ludność chłopską będzie można wprowadzać postęp techniczny i nowe uprawy w gospodarstwach wiejskich chłopskich i folwarcznych – konkludował S. Zamoyski. Zapewne wpływ na te decyzje miał przykład działalności jego ojca, kanclerza Andrzeja Zamoyskiego.

W tych warunkach rozpoczął realizację koncepcji założenia niższych szkół rolniczych dla chłopów. Trudno ustalić precyzyjnie datę powstania szkoły. Wzmianki źródłowe sugerują powstanie szkoły maciejowickiej około 1812 r., zaś szkółki filialne w Kobylnicy i Powiślu zorganizowano w latach następnych. Jednakże badacza zastanawia fakt, dlaczego w roku 1810 Feliks Tarnowski w raporcie wydziału lasów i drzew owocowych Towarzystwa Rolniczego pisał: „Zakładająca się w Maciejowicach Szkoła Leśnictwa staraniem i nakładem J. Wielmożnego Ordynata Zamoyskiego i senatora – wojewody, liczne korzyści obiecuje krajowi, do którego obywatel prawy i pałający chęcią usługi publicznej hojnie się przykłada. Prospekt tej szkoły jest powierzony wydziałowi do dalszego rozstrząśnięcia”.

Tak więc w pierwszych latach szkoła ta kształciła młodzież chłopską na niższych pracowników leśnych. Dopiero około 1812 r. przekształcono ją na „szkołę parobczą”. Jak wynika z notatek ordynata z 1816 roku, w Maciejowicach prowadzono oddzielnie naukę gospodarstwa leśnego. Szkoła praktycznego rolnictwa działała do około 1838 r. Wówczas Stanisław Zamoyski przekazał swe uprawnienia synowi Konstantemu i wyjechał do Włoch oraz Austrii.

Zmarł w Wiedniu w 1856 r. W działalności oświatowej realizował idee upowszechniania szkoły elementarnej, sprawował mecenat nad szkolnictwem średnim w Szczebrzeszynie, wniósł znaczny wkład myśli w rozwój edukacji Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego.

dr Bogdan Szyszka



 

Wydawca - Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Zamościu, ul.Akademicka 4, tel.63-82-630.
Redakcja - Małgorzata Bzówka (redaktor naczelny),
stali współpracownicy - Joanna Giruć, Katarzyna Kimak, Bogdan Kawałko, Mieczysław Kowerski, 
Anna Krupa, Władysław Molas, Zofia Kiełbińska-Ryń.