ISSN 1505-6058

NR 30 MARZEC 2006 R.

CENA 1 ZŁ

 





Historia

MIĘDZY UTOPIĄ A NATURALIZMEM
– KONCEPCJA PAŃSTWA IDEALNEGO
TOMMASO CAMPANELLA (1568-1639)

T. Campanella urodził się 5 września 1568 roku w Stilo (Kalabria). W roku 1582 wstąpił do zakonu Dominikanów w Placanica. Po złożeniu ślubów zakonnych w 1583 roku, został przeniesiony do klasztoru w S. Giorgio Morgeto, gdzie studiował filozofię. W roku 1587, jako 19-latka, przeniesiono go do klasztoru w Nicastro. Po roku ponownie przeniesiono go, tym razem do Cosenza, gdzie studiował teologię w Studio Generale della Provinica (Instytut Generalny Prowincji).

Podczas studiów w Cosenza zetknął się z myślą Telezjusza. To wywołało podejrzenia u jego przełożonych. Został zawieszony w studiach teologicznych i przeniesiony do maleńkiego i zapomnianego klasztoru w Altomonte. W roku 1589, bez pozwolenia swoich przełożonych zakonnych, przeprowadził się do Neapolu. Tam znajduje możnych protektorów w rodzinie markiza del Tufo. W 1591 publikuje swoje pierwsze dzieło, pracę nad którym rozpoczął jeszcze w Altomonte, zatytułowane Philosophia sensibus demonstrata. Następnie pisze i publikuje kolejne: De sensitiva rerum facultate i De investigatione rerum.

Jego teorie nie przechodzą niezauważone. W sierpniu 1592 zostaje uwięziony w klasztorze S. Domenico. Oskarżono go o kontakty z demonami i bagatelizowanie kary ekskomuniki. Jednak przewodnim motywem oskarżenia stały się jego idee zaczerpnięte z pism Telezjusza. Wyrok jest bardzo łagodny: ma odprawić pokutę, powrócić natychmiast do Kalabrii i wyrzec się filozoficznych opinii Telezjusza1 .
T. Campanella nie poddał się wyrokowi. Udaje się do Rzymu, gdzie szuka poparcia u wielkiego księcia Toskanii, mając nadzieję, iż otrzyma u niego posadę nauczyciela. Po wyjeździe z Florencji, gdzie nie otrzymał obiecanej posady, udaje się do Bolonii. W Bolonii, w klasztorze, w którym się zatrzymał, skradzione zostają mu rękopisy. Wobec powyższego, na początku roku 1593 przenosi się do Padwy, gdzie zapisuje się na uniwersytet. Tam też pisze kolejne dzieło: Apologia pro Galileo [Obrona Galileusza].

W roku 1594 zostaje ponownie aresztowany i osadzony w więzieniu Świętego Oficjum - początkowo w Padwie, a następnie w Rzymie. Wyrok, stosunkowo łagodny, zapada w roku 1595: ma się publicznie wyrzec herezji. Po tym akcie wyparcia, zostaje przeniesiony do klasztoru S. Sabina na Aventynie. W roku 1596 przeniesiony zostaje do klasztoru S. Maria sopra Minerva – tego samego klasztoru, gdzie musiał się wyrzec poglądów Telezjusza. W roku 1597, po ponownym oskarżeniu, procesie i uwięzieniu, powraca do Kalabrii, do swojej rodzinnej miejscowości - Stilo2 .

W roku 1598 zaczyna zajmować się problemami społecznymi w Kalabrii. Planuje rewolucję, której celem ma być wyzwolenie Kalabrii spod panowania hiszpańskiego i zniesienie feudalizmu. Ideałem państwa staje się dla niego republika oparta na solidarności międzyludzkiej i własności społecznej. Stolicą tej nowej republiki miało się stać Catanzaro3 . T. Campanella organizuje tajne spotkania o charakterze politycznym w Stilo, Stignano, Davoli i Squillace. Do jego ruchu przystają chłopi, biedota miejska i niezadowolona szlachta. Nawiązuje kontakty z emisariuszami tureckimi. Za turecką pomoc militarną miano zapłacić żywnością4 .
Początek powstania przeciwko Hiszpanom zaplanowany został na przełom lipca-sierpnia 1599 roku. T. Campanella, kilka tygodni przed wybuchem powstania, zostaje zdradzony i aresztowany. Początkowo osadzony w więzieniu w Crotone, przeniesiony został później do więzienia w Neapolu. Aby uniknąć kary śmierci, zaczął udawać osobę chorą umysłowo; zostaje skazany na karę dożywotniego więzienia5 .
Podczas 27 lat, które spędził w więzieniu, T. Campanella pisze swoje największe dzieła: Monarchia messiae, Aforismi politici, La Citta’ del Sole, Del senso delle cose e della magia, Metafisica. W maju 1626 roku zostaje amnestionowany, zaś w 1634 przenosi się do Francji. Tam został bardzo gorąco przyjęty przez kardynała Richelieu i króla Ludwika XIII. Zmarł w Paryżu 21 maja 1639 roku6 .

W liście (1607 r.) skierowanym do biskupa Quarengo, brat T. Campanella napisał: „Więcej poznaję anatomię dzięki mrówce lub roślinie, niż dzięki tym wszystkim ludzkim książkom napisanym od zarania wieków aż po dzień dzisiejszy. Kiedy nauczę się czytać tę wielkę księgę napisaną przez Boga, wówczas zacznę poprawiać, na jej wzór, księgi ludzkie”7 . Natomiast w jego najsłynniejszym dziele La Citta’ del Sole [Miasto Słońca] znaleźć można następujące słowa: „Na samym szczycie góry, na której rozłożone jest Miasto, znajduje się wielka, przepiękna świątynia. Na ołtarzu tejże świątyni znajdują się dwie ogromne mapy. Na pierwszej z nich odmalowano niebo, na drugiej zaś - Ziemię”8 . Nie ma żadnego obrazu Absolutu w tej świątyni.

Inspiracją filozoficzną dla Campanelli była natura. Natura reprezentowała dla niego ideał, według którego powinno być ułożone życie prywatne, społeczne i polityczne. Obecność istot ożywionych w świecie była dla niego dostateczną racją do nazwania całego świata „ożywionym”. Na Ziemi żyją rośliny, zwierzęta i ludzie. Naturalnie, nie ma między nimi równości, ponieważ każde z tych istot posiadają inną wrażliwość, inne odczucia i inne siły duchowe. Ale znajdując się we wnętrznościach świata, zostały zrodzone przez świat, wobec powyższego należy we wszystkich istotach uznać byty duchowe; oczywiście w zależności od stopnia uformowania. Człowiek, jako istota posiadająca zdolności duchowe w najwyższym stopniu, powinien czuć się odpowiedzialnym za życie i odczucia tego wielkiego organizmu – świata – w jakim żyje; nie powinien natomiast pretendować do roli „twórcy świata”. Natura posiada te same atrybuty, co Trójca Przenajświętsza: moc, mądrość i miłość. Są to „primalita” [wyrażenie kalabryjskie – „coś, co wynika z natury rzeczy”], którym w La Citta’ del Sole odpowiadają trzej wielcy kapłani: Pon, Sin i Mor. Świat jest żywą księgą Boga, człowiek zaś powinien nauczyć się ją czytać, aby poznać i pojąć Jego wielkość9 .

W dziedzinie moralności T. Campanella twierdził, iż natura dała człowiekowi dwa rodzaje miłości: miłość siebie i miłość drugiego człowieka. Te dwie miłości pozwalają zachować istnienie każdemu pojedynczemu człowiekowi oraz społeczności. Zadaniem człowieka jest powstrzymywanie miłości własnej, która jest bardzo silna, i wzmacnianie miłość drugiego, która pozwala na osiągnięcie dobra wspólnego. Tym zadaniom, czyli hamowaniu miłości własnej i wzmacnianiu miłości drugiego, służą: rozum, chrześcijaństwo (ze swoim przykazaniem miłości bliźniego), prawo i państwo10 .

Prawo stanowione jest reprezentantem panowania rozumu, który pochodzi od Boga. Wobec powyższego, Papież - widzialny reprezentant Boga na ziemi - jest zarazem bezpośrednim źródłem prawa nadprzyrodzonego, któremu prawo ludzkie musi się podporządkować. Papież pełni rolę promulgatora jednakowego prawa dla wszystkich ludzi i dla wszystkich systemów społeczno-politycznych. Ten system polityczny można określić mianem „uniwersalnej monarchii chrześcijańskiej”, w skład której wchodzą wszystkie państwa świata11 .

Prawo chrześcijańskie jest prawdziwym prawem, gdyż identyfikuje się z prawem naturalnym. Wyższość praw chrześcijańskich wynika z faktu, iż chrześcijaństwo jako religia pozostaje najbliższe naturze; jest ono religią naturalną z dodatkiem sakramentów. Dlatego postępując według wskazówek chrześcijaństwa i poddanie się uniwersalnej monarchii Papieża, oznacza naśladowanie natury jako przewodniczki12 .
Uniwersalizm i teokratyzm T. Campanelli uwidacznia się szczególnie w dwóch innych dziełach: Le Monarchie delle nazioni i Dialogo contro i luterani. Państwo powinno opierać się na woli ludzi, związanej z osobą władcy i religią. Nowoczesne państwo musi dążyć do zastąpienia indywidualizmu kolektywizmem13 . Można w tym miejscu mówić o pierwszych oznakach komunistycznej koncepcji państwa.

Należy w tym miejscu wspomnieć, iż opis usytuowania Miasta-Państwa w Citta’ del Sole odpowiada miejscowościom w Kalabrii: Rocca Imperiale, Morano i Squillace. Państwo-Miasto Słońca zarządzane jest przez Księcia Kapłana, któremu pomagają trzej inni kapłani: Pon (Moc), Sin (Mądrość) i Mor (Miłość). Pon zajmuje się sprawami wojny i pokoju; Sin – nauką, mechaniką i naukowcami; Mor – prokreacją, wyżywieniem i wychowaniem. Oprócz Księcia Kapłana, kolejnym organem rządzącym jest Rada Ludu (Consiglio del Popolo). Do zadań jej należy określanie, czego brakuje miastu, oraz który z urzędników jest „dobry”, a który „smutny”. Rada jest więc organem kontrolującym aparat polityczny i... potrzeby poszczególnych obywateli.

T. Campanella opisując pracę i codzienność mieszkańców Miasta-Państwa Słońca, nawiązał do sytuacji społecznej Neapolu przełomu XVI i XVII wieku. W tamtych czasach na 300.000 mieszkańców, pracowało 50.000 - poddani byli oni uciążliwej i wyczerpującej pracy14 . Kalabryjczyk w Citta’ del Sole zawarł przeciwieństwo stosunkom panującym w Neapolu. Mieszkańcy tego utopijnego państwa dzielą między sobą urzędy, sztuki i uciążliwości; wszyscy pracują 4 godziny dziennie. Pozostały czas wypełniony jest zabawą, dyskusjami, nauką, czytaniem, spacerami – wszystko to przepełnia radość.

Kontroli państwa podlegają stroje, sposoby odżywiania się i prokreacja. Szczególnie w dziedzinie rozrodczości T. Campanella czyni propozycje o charakterze eugenicznym – program stworzenia doskonałej ludzkości. W doskonałym państwie żadnej kobiecie, poniżej 19. roku życia, nie wolno współżyć z mężczyzną. Tak samo mężczyzna, który nie ukończył przynajmniej 20. lat, nie może zostać ojcem. Współżycie płciowe może odbywać się co trzy wieczory. Kobiety potężne mogą współżyć z mężczyznami potężnymi i odważnymi. Aby jednak wprowadzić równość doskonałą społeczeństwa na polu biologicznym, wskazane jest, aby kobiety grube miały dzieci z mężczyznami chudymi i vice versa. Nie wolno podejmować pożycia seksualnego bez uprzedniej modlitwy, w miejscu gdzie nie ma pomników ludzi wielkich, i przed strawieniem kolacji. N. Bobbio w swoim wprowadzeniu do La Citta’ del Sole, pisze, iż „pożycie intymne mężczyzn i kobiet zostaje wyprowadzone poza obręb własnych decyzji lub przypadków. Nawet ta dziedzina ludzkiego życia jest regulowana przez Państwo: w oparciu o dane naukowe ustala się, którego mężczyznę przyporządkować danej kobiecie, aby otrzymać dzieci zdrowe fizycznie i psychicznie. Są to początki współczesnej eugeniki, chociaż w formie jeszcze bardzo prymitywnej”15 .

Kobiety i mężczyźni są własnością wspólną – nie ma małżeństwa. Nie ma żadnej własności prywatnej; wszystko jest wspólne. Są to właściwie początki myśli komunistycznej. T. Campanella uważał bowiem, iż wszelka nierówność między ludźmi wynika z własności prywatnej. W idealnym państwie wszystko powinno być wspólne, z wyjątkiem jednak wykształcenia i honorów. Skąd taka niechęć do własności prywatnej? Otóż własność prywatna dóbr wzmacnia miłość własną do tego stopnia, iż zostaje zniszczona idea dobra wspólnego. To zaś wywołuje w ludziach stan nienawiści i zazdrości. Aby przeciwdziałać temu, należy wszystko uwspólnotowić, aby człowiek znajdował szczęście w fakcie, iż nic nikomu nie trzeba dawać, gdyż wszystko jest i tak wspólne16 . Komunizm T. Campanelli jest ściśle związany z naturalizmem. Dobroć natury staje się tym czynnikiem, który pozwala człowiekowi na stworzenie pełnej i idealnej wspólnoty17 .

Idee T. Campanelli dotyczące państwa idealnego można odnaleźć choćby w Roku 1984 G. Orwella. Nie można jednak pominąć milczeniem faktu, iż w historii pomysły Kalabryjczyka pozostały jedynie na papierze. Wystarczy wspomnieć Rewolucję Francuską (równanie wszystkich przy pomocy gilotyny) czy też Rewolucję Proletariatu (sprowadzenie całych narodów i społeczeństw do poziomu lumpenproletariatu). W Polsce również, w ludzkiej mentalności, można znaleźć przykład żywej idei „państwa idealnego” – zbiorowe zaczadzenie PRL-em, a szczególnie „Gierkowskim dobrobytem” („za komuny, panie, to się żyło...”; „za komuny było lepiej – kradli i dawali ukraść”).

Ks. Artur Jerzy KATOLO

  1. Por. L. De Franco, Filosofia e scienza in Calabria nei secoli XVI e XVII, Cosenza 1988, s. 181-182.

  2. Por. tamże, s. 182-183.

  3. Por. P. Bevilacqua, Storia della Calabria, vol. 3 (1350-1650), Roma-Bari 2001, s. 77-78.

  4. Por. tamże, s. 78.

  5. Por. tamże.

  6. Por. tamże, s. 78-80.

  7. Cyt. za: P. Bevilacqua, Storia della Calabria, vol. 3 (1350-1650), s. 80 [tłum. AJK].

  8. T. Campanella, La Citta’ del Sole, Torino 1941, s. 57-58 [tłum. AJK].

  9. Por. P. Bevilacqua, Storia della Calabria, vol. 3 (1350-1650), s. 81-82.

  10. Por. tamże, s. 82.

  11. Por. P. Treves, La filosofia politica di Tommaso Campanella, Bari 1930, s. 52.

  12. Por. P. Bevilacqua, Storia della Calabria, vol. 3 (1350-1650), s. 83.

  13. Por. tamże.

  14. Por. tamże, s. 84.

  15. N. Bobbio, Introduzione, w: T. Campanella, La Citta’ del Sole, s. 44 [tłum. AJK].

  16. Por. P. Bevilacqua, Storia della Calabria, vol. 3 (1350-1650), s. 87.

  17. Por. N. Badaloni, Tommaso Campanella, Milano 1965, s. 159.

 

Wydawca - Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Zamościu, ul.Akademicka 4, tel.63-82-630.
Redakcja - Małgorzata Bzówka (redaktor naczelny),
stali współpracownicy - Joanna Giruć, Katarzyna Kimak, Bogdan Kawałko, Mieczysław Kowerski, 
Anna Krupa, Władysław Molas, Zofia Kiełbińska-Ryń.