ISSN 1505-6058

NR 27 MAJ 2005 R.

CENA 1 ZŁ

 





Ochrona dóbr kultury

OSIĄGNIĘCIA I PERSPEKTYWY

Utworzony w 2004 roku kierunek ochrona dóbr kultury w Wyższej Szkole Zarządzania i Administracji w Zamościu urzeczywistniła swą obecnością awangardowa grupa ponad 30 studentów pierwszego roku, pragnących zdobyć kwalifikacje uprawniające ich po skończeniu studiów do zawodowego kierowania, nadzorowania i administrowania procesami ochrony dóbr kultury.

Ochrona dóbr kultury to przedmiot i cel ludzkich przedsięwzięć, kwestia odwiecznych dążeń i pragnień, problem zachowania wartości stanowiący etycznie najwyższy zamysł moralnego postępowania. W naturę dóbr kultury wpisane są różnorakie wartości, w tym: hedoniczne – służące zadowoleniu z posiadania dóbr, witalne – życiowe, wspomagające dobre samopoczucie i zachowanie zdrowia psychofizycznego, estetyczne – służebne dla samorealizacji człowieka w poszukiwaniu ideału moralności, prawdy, dobra i piękna, a także instrumentalne – będące środkiem do osiągnięcia określonego innego dobra. Społeczna transmisja dóbr kultury propaguje wielowątkowy charakter wartości materialnych i duchowych, w wielu przypadkach mających wartość niewymierną. Zawsze istniał i nadal istnieje związek dóbr kultury z bogactwem narodu. Popyt na dobra wyższego rzędu, również na dobra luksusowe, jakim są dobra kultury, będzie wzrastał wraz ze wzrostem dochodu państwa i obywateli. Gdy zaś ten ostatni zmniejsza się, popyt na dobra kultury maleje w większym stopniu niż spadek dochodu. Świadczy o tym okresowy i długotrwały brak zainteresowania dobrami kultury, ambiwalentny stosunek do rozpadającego się zabytku, obojętność wobec zanikających form dawnych estetycznych elewacji, rozpadu dekoracyjnych ozdób, stiuków, malowideł i rzeźbiarskich detali – słowem wobec dzieł sztuki – skarbów narodowej kultury.

Zabytki są ważnym dobrodziejstwem dla lokalnej społeczności, świadczą też o bogactwie wspólnoty. Także wówczas, gdy jako wybitne dobra kultury, jako świadectwa historii i dziejów narodu zostają wpisane na listę światowego dziedzictwa kultury. Takie centra historycznych miast jak Kraków, Warszawa, Toruń czy Zamość stają się dziedzictwem ludzkości. Dobro kultury jak każdy zabytek podlega szczególnej ochronie z punktu widzenia potrzeb indywidualnych i społecznych, zgodnie z zapisami legislacyjnymi ustawodawstwa narodowego. Czym jest dla nas dobro kultury? W myśl zapisów „Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami” z 23 lipca 2003 r. „zabytek to nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową”.

Zadajmy pytanie, czy ustawowe normy i zakazy wystarczą dla współczesnych zadań ochrony dóbr kultury? Jak wyzbyć się przekonania, że w tej materii starczy posługiwać się unormowaniem prawnym i wiedzą potoczną? Czy wystarczy samo wskazywanie sposobów i norm moralnie pozytywnego postępowania? Czy ktoś, nie znający przepisów prawa i zasad postępowania zadba za nas o należyty stan dóbr kultury?

Dzisiejszy świat w dobie nowych koncepcji rozwoju cywilizacji ukazuje potrzebę takiego kształtowania zasad wychowania i obyczajowości, by dostosować je do ideału nowej moralności w poszukiwaniu piękna, dobra i prawdy wyczulonej na wartość dóbr kultury i natury. Ochrona dóbr kultury na forum międzynarodowym, dzięki mozolnej pracy licznych gremiów i wybitnych myślicieli, rozwija nowe kierunki, kreuje nowe dziedziny wiedzy, przedkłada nowe postulaty, proponuje poszerzenie listy światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego o nowe pomniki działalności człowieka i natury. Zakreśla coraz to nowe obszary, ustala nowoczesne wymagania, potrzeby, życzenia, żądania mające chronić wszelkie dobra materialne, również te zachowane zaledwie w świadomości, choć od dawna nie istniejące.

Zdolność rozpoznawania wszelkich przejawów dóbr, materialnych i niematerialnych przekazów kultury, zależy w dzisiejszym świecie od kształtowania wyspecjalizowanych postaw w sferze nauki i wychowania. Zakres wiedzy obejmuje kierunki humanistyczne i przyrodnicze. Wiąże też program kształcenia z przedmiotami preferującymi umiejętność rozpoznawania dóbr kultury narzędziami historii kultury i pojęciami filozofii. Zaleca także potrzebę wczuwania się w dzieło sztuki metodami historii sztuki z pomocą rozwijania talentu i predyspozycji twórczych, we wszystkich aspektach sztuk pięknych, rysunku, malarstwa, rzeźby, grafiki itp. Wskazuje na potrzebę pozyskiwania wiedzy na temat najlepszych sposobów zabezpieczania dóbr kultury przed zniszczeniem, metodami nauk technicznych i technologicznych.

Jest to dziś wyzwanie i jedyny sposób na przeciwdziałanie ustawicznym procesom saproficznego rozpadu w wielu regionach swej własnej niepowtarzalnej kultury, zacierania tradycyjnych form i kształtów, nieustannej ich degradacji, zaniku struktur znajdujących bardzo rzadko miejsce w lapidarium lub w skansenie.

Perspektywy rozwoju dotychczasowej praktyki ochrony dóbr kultury wytyczane przez wybitne osobowości skłaniają do refleksji. Od czego zależy dziś aktywny udział społeczny w realizacji zadań ochrony dóbr kultury? Jak wypełnić tę nieobecność? Jak zadbać o kontynuację tradycji powiązanej z istotą dóbr kultury? Czy narodowy koszyk dóbr i usług zapewniony ustawowo dla codziennej egzystencjalnej konieczności niezbędny do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych człowieka można poszerzyć o kulturę? Czy zwiększenie popytu na to dobro unaoczni związek publicznych dóbr kultury z dobrami prywatnymi, dobrami będącymi przedmiotem transakcji kupna – sprzedaży, najczęściej przekształcanymi, zmieniającymi właścicieli i użytkowników. Dobra kultury, takie jak monumentalne pomniki, centra miast historycznych, zamki, pałace, obiekty kultu, parki, tereny rekreacji i muzea służą społeczeństwu. Nie zawsze pozostają w należytym stanie, niekiedy wyłącznie z powodu braku umiejętnej administracji, zarządzania i właściwego nadzoru. Jak zatem zmobilizować społeczeństwo do pełniejszej troski o zachowanie tej spuścizny w dobrej kondycji, w estetycznym, czystym i schludnym entourage codziennego życia?

Zadanie to może być realizowane poprzez kształcenie kwalifikowanej i wysokospecjalistycznej kadry fachowców, mogącej wzmocnić instytucje kultury oraz komórki państwowego i samorządowego nadzoru, a także wesprzeć społeczny ruch ochrony dóbr kultury i opieki nad zabytkami przeszłości. Wiąże się to również z podnoszeniem poziomu wykształcenia lokalnego środowiska, z ustawicznym kształceniem nowej grupy zawodowej, a w konsekwencji budowy postaw pozytywnego stosunku do dóbr kultury w obrębie całego społeczeństwa. Taką też inicjatywę podjęły władze regionu, miasta i uczelni, u progu trzeciego tysiąclecia, w Zamościu posiadającym 400-letnią tradycję od czasu założenia tu słynnej Akademii Zamojskiej przez kanclerza Jana Zamoyskiego, pragnącego tym sposobem przyczynić się do wzrostu dobrobytu i kultury Rzeczypospolitej.

Prof. dr hab. inż. arch.
Bonawentura Maciej Pawlicki

 

 

Wydawca - Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Zamościu, ul.Akademicka 4, tel.63-82-630.
Redakcja - Małgorzata Bzówka (redaktor naczelny),
stali współpracownicy - Joanna Giruć, Katarzyna Kimak, Bogdan Kawałko, Mieczysław Kowerski, 
Anna Krupa, Władysław Molas, Zofia Kiełbińska-Ryń.