ISSN 1505-6058

NR 27 MAJ 2005 R.

CENA 1 ZŁ

 





Badania naukowe

BAROMETR – 4 LATA BADAŃ NASTROJÓW GOSPODARCZYCH W WOJEWÓDZTWIE LUBELSKIM

Kiedy w czerwcu 2001 roku zaczynaliśmy badania nastrojów gospodarczych w województwie lubelskim, wiedzieliśmy, że to trudne przedsięwzięcie, a pierwszych znaczących wyników możemy oczekiwać dopiero po kilku latach.

Jest to projekt z zakresu badania koniunktury gospodarczej, a ta jest dość kapryśna i pewne prawidłowości odkrywa przed badaczami i politykami gospodarczymi dopiero po wielu latach w postaci cykli koniunkturalnych1 . Dodatkowym utrudnieniem był fakt, że podjęliśmy się badań koniunkturalnych na poziomie regionu (województwa). A w tym względzie polskie doświadczenia były mniej niż skromne.

Pierwsze systematyczne badania regionalne w końcu lat dziewięćdziesiątych wdrożył dla województwa pomorskiego Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową w Gdańsku2 . Od pierwszego kwartału 2001 roku, korzystając z metodologii IBnGR podobne badania rozpoczął Instytut Gospodarki Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie dla województwa podkarpackiego. Tak więc jesteśmy trzecim w Polsce ośrodkiem regionalnych badań koniunkturalnych. Od drugiego kwartału 2002 roku do projektu włączyła się Wyższa Szkoła Ekonomiczna w Białymstoku, wdrażając badania dla województwa podlaskiego, co umożliwiło ocenę nastrojów gospodarczych na poziomie trzech województw tworzących tzw. Ścianę Wschodnią3 .

Źródłem informacji o nastrojach gospodarczych w województwie lubelskim jest przeprowadzana, począwszy od II kwartału 2001 roku, co kwartał ankieta. Ankieterami są studenci Wyższej Szkoły Zarządzania i Administracji, bez których, co szczególnie należy podkreślić, realizacja tego projektu byłaby niemożliwa. To oni co kwartał docierają do najdalszych krańców województwa przeprowadzając ankiety. To oni jako pierwsi poznają nastroje przedsiębiorców i konsumentów, wysłuchując niekiedy nie zawsze przyjemnych dla ucha ocen. Ale wydaje się to być doskonała praktyka zawodowa z wielu teoretycznych przedmiotów wykładanych w naszej uczelni – to przyspieszony praktyczny kurs z mikro i makroekonomii, statystyki, ekonometrii, psychologii, polityki gospodarczej i komunikacji społecznej.

Dotychczas w projekcie wzięło lub bierze udział 64 studentów. Są to przede wszystkim studenci ekonomii, administracji oraz informatyki i ekonometrii. Ale ostatnio z dużym zadowoleniem powitaliśmy w gronie ankieterów studentów fizjoterapii. Myślę, że kontakt z realną gospodarką i codziennymi problemami mieszkańców województwa to dobre doświadczenie dla każdego. A przy okazji można zarobić na lemoniadę. Prowadzenie badań nie jest trudne, zwłaszcza że na początku przeprowadzamy instruktaż.

Dokonując podsumowania dotychczasowych badań nastrojów gospodarczych należy wspomnieć o dwóch osobach, które zajmowały się logistyką projektu. Początkowo była to mgr inż. Danuta Błahuta, a od grudnia 2003 r. mgr Dawid Długosz. I to właśnie do niego powinni zgłaszać się kandydaci na ankieterów (ul. Akademicka 4, pok. 35 tel. (84) 638-26-34)

Do końca 2001 roku ankietowano 500 gospodarstw domowych i 450 przedsiębiorstw z sekcji: przemysł, budownictwo i handel. Od 2002 roku wprowadzono modyfikację prób gospodarstw domowych do 350 oraz przedsiębiorstw do 320, jednocześnie rozszerzając ankietowane przedsiębiorstwa o komercyjne jednostki usługowe (poza administracją publiczną, publiczną edukacją, ochroną zdrowia). Przedsiębiorstwa losowane były spośród przedsiębiorstw państwowych, spółek prawa handlowego, spółek cywilnych oraz osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą.

Struktury ilościowe badanych podmiotów zarówno pod względem wielkości zatrudnienia, jak również branżowym w sposób celowy zostały ustalone inaczej niż struktury rzeczywiście występujące w województwie. O wiele większy niż w województwie jest udział w badanej próbie przedsiębiorstw średnich i dużych. Również większy niż w województwie jest udział w próbie przedsiębiorstw przemysłowych i budowlanych. Taki dobór próby wynikał z przeświadczenia, że to właśnie sytuacja w większych firmach bardziej wpływa na nastroje gospodarcze w całym województwie niż w firmach mniejszych. Zwłaszcza, że to właśnie firmy średnie i duże zatrudniają niemal połowę pracujących w gospodarce województwa. W układzie branżowym większe pod względem zatrudnienia i wartości produkcji firmy funkcjonują w przemyśle niż w handlu i usługach.

Gospodarstwa domowe ankietuje się w 22 spośród 24 powiatów województwa lubelskiego, zachowując proporcje do liczby mieszkańców w tych powiatach z uwzględnieniem podziału na ludność miejską i wiejską4 .

Ankieta we wszystkich grupach składa się z dwóch elementów – diagnozy (odpowiedzi na te pytania tworzą barometr diagnostyczny) i prognozy zjawisk gospodarczych (odpowiedzi na te pytania tworzą barometr prognostyczny). Pytania stawiane w diagnozie przedsiębiorstwom dotyczą oceny ich sytuacji finansowej, wielkości obrotów (bądź sprzedaży), wielkości zapasów oraz liczby pracujących w ostatnim kwartale. Pytania diagnostyczne zadawane członkom gospodarstw domowych dotyczą również ich sytuacji finansowej, poziomu wydatków na dobra konsumpcyjne, stanu oszczędności, a także oceny sytuacji gospodarczej województwa lubelskiego w ostatnim kwartale. Pytania zadawane w prognozie dotyczą kształtowania się tych samych wskaźników w najbliższym kwartale.

Oprócz powtarzanych co kwartał pytań, w każdej ankiecie znajdują się pytania umożliwiające prowadzenie badań dodatkowych z zakresu:

a) barier działalności gospodarczej;
b) poziomu inwestycji w przedsiębiorstwach;
c) innowacyjności przedsiębiorstw;
d) zmian na regionalnych rynkach pracy.

Wyniki ankiet opracowywane są za pomocą testu koniunkturalnego5 umożliwiającego otrzymanie syntetycznych miar oceny stanu koniunktury – w naszym przypadku nastrojów gospodarczych. Miary te są budowane jako ważone (udziałem liczby przedsiębiorstw o określonej liczbie pracujących w ogólnej liczbie przedsiębiorstw danej branży) sumy procentowych różnic (sald) odpowiedzi pozytywnych i negatywnych na każde z zadawanych pytań. W prowadzonym badaniu nastrojów gospodarczych województwa lubelskiego konstruuje się także miarę syntetyczną, zwaną ogólnym barometrem nastrojów gospodarczych, która jest ważoną sumą miar cząstkowych barometrów branżowych w przemyśle, budownictwie, handlu, usługach oraz w sektorze gospodarstw domowych.

Tak skonstruowane miary (ogólna i branżowe) przyjmują wartości z przedziału od -100 do 100, przy czym wartość niższa od zera oznacza przewagę nastrojów pesymistycznych (negatywnych), a ocena wyższa od zera przewagę optymizmu. Oczywiście im wartość barometru jest wyższa od zera, tym ten optymizm jest większy.

Stosując metodę testu koniunkturalnego w okresie od II kwartału 2001 roku do I kwartału 2005 roku przeprowadzono 16 badań ankietowych, określając wartości ogólnego i branżowych barometrów nastrojów.

Wyniki badań doczekały się licznych publikacji6 i prezentacji na konferencjach naukowych, były również przedmiotem dyskusji i pogłębionych analiz ze strony przedsiębiorców i władz regionalnych, dlatego w tym miejscu nie będę szerzej ich omawiał. Może warto tylko zwrócić uwagę, że badania nastrojów gospodarczych województwa lubelskiego rozpoczęliśmy, gdy polska gospodarka, a więc i województwa lubelskiego, znalazła się w stanie recesji. Po systematycznym spadku od 1999 roku, w 2001 roku dynamika PKB w Polsce zbliżyła się do zera. Kolejne lata to jednak zwiększanie tempa wzrostu PKB, które najwyższy poziom osiągnęło w lecie 2004 roku. Zmiany podstawowych kategorii ekonomicznych w województwie lubelskim przebiegają w podobny sposób jak w Polsce. Stąd też i nastroje w trakcie naszych badań poprawiały się. Szczególnie widoczne to było w ubiegłym roku, kiedy na długofalowy trend wzrostowy nałożyła się, widoczna zwłaszcza w II i III kwartale, poprawa nastrojów związana z przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej7 .

Dotychczasowe koszty ankietyzacji wyniosły ponad 80 tys. złotych. Nasuwa się więc pytanie, co realizacja tego projektu daje uczelni. Jest to największy własny projekt naukowo – badawczy realizowany w Wyższej Szkole Zarządzania i Administracji. O niektórych korzyściach dla studentów już wspominałem. Dodać należy, że uzyskane w ramach badania dane są materiałem źródłowym przygotowywanych w naszej uczelni prac dyplomowych oraz studenckich artykułów8 . Dane te służą również pracownikom naukowym naszej uczelni do badań własnych. Dzisiaj możemy już budować modele gospodarki województwa i dokonywać jej prognoz, możemy analizować sezonowość i cykliczność procesów gospodarczych na poziomie regionu. Prowadzone badania nastrojów gospodarczych miały również wpływ na przyznanie naszej uczelni dużego grantu w ramach programu Equal „System przeciwdziałania bezrobociu na obszarach słabo zurbanizowanych”. Teraz badania nastrojów zostaną włączone w cały system badań nad podstawowymi problemami społeczno – gospodarczymi województwa lubelskiego.

dr Mieczysław Kowerski

  1. We współczesnej gospodarce występują 10 - letnie cykle długie oraz 3 - 4 - letnie cykle krótkie: Rekowski M., Wskaźniki wyprzedzające w prognozowaniu cykli gospodarczych, w: Rekowski M. (red.), Wskaźniki wyprzedzające jako metoda prognozowania koniunktury w Polsce, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2003, s. 13.

  2. http://www.ibngr.edu.pl . Badania te zostały przerwane w 2000 roku.

  3. Kwartalne zeszyty pod redakcją P. Klimczaka oraz M. Wargackiego, Barometr nastrojów gospodarczych w województwach wschodniej Polski, WSIZ w Rzeszowie.

  4. Ze względów organizacyjnych nie prowadzono ankietyzacji w dwóch małych powiatach, uzupełniając próbę gospodarstwami w innych powiatach podobnych pod względem struktur społeczno-gospodarczych.

  5. Szerzej na temat istoty testu koniunkturalnego np. w pracach: Barczyk R., Kowalczyk Z., Metody badania koniunktury gospodarczej, PWN, Warszawa – Poznań, 1993 s. 151 – 171 oraz Lubiński M., Analiza koniunktury i badanie rynków, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2002, s. 247 – 256.

  6. Wyniki badań są co kwartał publikowane w formie raportów wydawanych przez Wyższą Szkołę Zarządzania i Administracji w Zamościu. Syntetyczne omówienia można znaleźć również w artykułach zamieszczanych w wydawanym przez WSZiA kwartalniku społeczno – gospodarczym Barometr Regionalny.

  7. Kowerski M., Wpływ przystąpienia Polski do Unii Europejskiej na nastroje gospodarcze w województwie lubelskim, artykuł złożony w Gospodarce Narodowej.

  8. Można tutaj wymienić referaty wygłoszone podczas konferencji zorganizowanych przez Uniwersytet Łódzki w 2003 roku przez Pana Roberta Górnika, studenta informatyki i ekonometrii: „Opinie mieszkańców województwa lubelskiego na temat przystąpienia Polski do UE” oraz w 2005 roku przez studentów ekonomii panów Arkadiusza Wróbla i Wojciecha Trusza: „Próba oceny skutków przystąpienia Polski do Unii Europejskiej dla przedsiębiorstw i gospodarstw domowych województwa lubelskiego”.

 

 

Wydawca - Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Zamościu, ul.Akademicka 4, tel.63-82-630.
Redakcja - Małgorzata Bzówka (redaktor naczelny),
stali współpracownicy - Joanna Giruć, Katarzyna Kimak, Bogdan Kawałko, Mieczysław Kowerski, 
Anna Krupa, Władysław Molas, Zofia Kiełbińska-Ryń.