ISSN 1505-6058

NR 24 PAŹDZIERNIK 2004 R.

CENA 1 ZŁ







Z działalności biblioteki

ZAMOSCIANA Z KOLEKCJI PRYWATNEJ
ANDRZEJA NOWAKOWSKIEGO

Zamość jest jednym z najciekawszych zabytków polskiej urbanistyki renesansowej. Założyciel miasta, kanclerz i wielki hetman koronny Jan Zamoyski oraz jego rodzina stanowili jeden z najpotężniejszych rodów polskich, posiadających szerokie wpływy polityczne. Zamość był w swoim czasie świadkiem wielu interesujących wydarzeń historycznych, centrum handlu, jednym z ważnych ośrodków akademickich w kraju. Jednocześnie, jako nowoczesne miasto – twierdza pełnił istotną funkcję militarną.

Miasto o tak bogatych tradycjach stało się też miejscem powołania do życia w ostatnich latach ubiegłego wieku nowej placówki naukowej - Wyższej Szkoły Zarządzania i Administracji z siedzibą w  Zamościu. Równocześnie z założeniem uczelni przystąpiono do organizacji biblioteki. Zbiory biblioteki Wyższej Szkoły Zarządzania i Administracji stanowią starannie przemyślany księgozbiór. Kryteria doboru tytułów uwzględniają głównie potrzeby programowe uczelni. Nie oznacza to jednak, iż polityka zakupów ogranicza się jedynie do gromadzenia literatury podstawowej. Nie bez znaczenia są tutaj także aspiracje, aby uczelnia pełniła jednocześnie rolę centrum kulturotwórczego i służyła środowisku lokalnemu. Świadectwem takiej postawy jest z pewnością zakupienie do biblioteki w czerwcu 2000 roku kolekcji regionaliów Andrzeja Nowakowskiego.

Andrzej Nowakowski jest z pochodzenia rodowitym zamościaninem. Początek jego zainteresowań bibliofilskich datuje się na połowę lat 60-tych. Nie będąc w stanie podjąć studiów na kierunku historii sztuki, swoje zainteresowanie tą tematyką przetransponował na zabytkowy Zamość. Już w tym okresie rozpoczął zbierać artykuły, książki i wycinki prasowe na temat miasta i Zamojszczyzny. Za najcenniejsze zbiory w swojej kolekcji Andrzej Nowakowski uznaje: „większość wydawnictw braci Pomarańskich, komplet Kroniki Powiatu Zamojskiego, komplet Tek Zamojskich i Archiwum Jana Zamoyskiego”.[1]

Księgozbiór skatalogowany w Kompleksowym Systemie Zarządzania Biblioteką PROLIB liczy w sumie 1154 tytuły. W celu jego scharakteryzowania przyjęto następującą periodyzację:

  1. Okres do roku 1916,

  2. Okres od roku 1917 do 1939,

  3. Okres po roku 1940 do chwili obecnej.

Ustalony w ten sposób podział ma swoje uzasadnienie historyczne. W latach 1915-1918 Zamość, wcześniej w zaborze rosyjskim, znalazł się bowiem pod okupacją austriacką. W dniu 5 XI 1916 roku proklamowano jego niepodległość, a pod koniec miesiąca wojskowe władze austriackie powołały radę miejską. Wraz z przejęciem Zamościa przez Austriaków przywrócono także do życia publicznego język polski. Wpłynęło to znacząco na wzrost lokalnych przedsięwzięć wydawniczych i w roku 1917 odnotowujemy już w tym zakresie znaczne ożywienie. Okresu okupacji hitlerowskiej nie został wyodrębniony z całości, ponieważ w kolekcji nie ma znaczącej ilości publikacji z lat 1940-1945. Kolekcja zawiera zaledwie kilka tytułów wydanych w roku 1944, zapewne po wyzwoleniu Zamościa przez wojska radzieckie.

Trzon kolekcji stanowią pozycje opublikowane po 1940 roku. Stanowią one 78,6% ogólnej liczby tytułów (907), wydawnictwa za lata 1917-1939 odpowiednio 18,1% (209), a do roku 1916 - 3,3% całości (38 tytułów). Analizując zawartość tematyczną książek należy stwierdzić, iż najuboższy pod względem zróżnicowania treści jest przedział czasowy do roku 1916. Takiego stanu rzeczy można choć w części upatrywać w niewielkiej ilości tytułów za ten okres. Generalnie, najczęściej penetrowaną przez autorów tematykę badawczą stanowią zagadnienia historyczne, archeologia, geografia regionu, biografie (zwłaszcza członków rodziny Zamoyskich), architektura i sztuka związana z Zamościem i Zamojszczyzną, historia gospodarcza ze szczególnym uwzględnieniem problematyki Ordynacji Zamojskiej, szkolnictwo i oświata oraz nauka o literaturze.

W części kolekcji obejmującej zbiory wydane do 1916 r. na czoło wysuwają się dwa ośrodki wydawnicze – Warszawa z liczbą 13 tytułów i Kraków z 11 tytułami. W latach 1917-1939 rolę głównego ośrodka wydawniczego przejmuje Zamość. Z 209 tytułów, aż 123 (58,8%) opublikowano w Zamościu. Wśród ponad 30 wydawców pierwsze miejsce przypada księgarni braci Pomarańskich. W kolekcji Andrzeja Nowakowskiego znajduje się 67 tytułów wydanych przez Księgarnię Polską Zygmunt Pomarański i S-ka, bądź też Wydawnictwo Zygmunt Pomarański i S-ka. Sporą ilość tytułów opublikowało także Zamojskie Koło Miłośników Książki. W zbiorach odnotowano 17 tytułów wydanych przez tę instytucję.

W części zbiorów wydanych po roku 1940 na czele najważniejszych ośrodków wydawniczych znajdują się kolejno: Lublin (283 tytułów), Warszawa (256), Zamość (178), Wrocław (60), Kraków (11), Poznań (6). Z lokalnych miejscowości należałoby również wymienić Hrubieszów, Biłgoraj, Jarosław, Zwierzyniec, Tarnogród i Sitno. W tym przedziale czasowym kolekcji odnotowano publikacje ponad 40 instytucji i organizacji związanych z Zamościem i  Zamojszczyzną.

Oprócz książek i czasopism Andrzej Nowakowski gromadził także zbiory specjalne. Wymienić tutaj należy przede wszystkim zbiory kartograficzne w postaci map, nuty, rękopisy oraz niewielki zbiór exlibrisów. Mapy w liczbie niespełna 20, wydano w ostatnim okresie przyjętej periodyzacji (od roku 1940). Są to głównie plany miasta Zamościa, mapy turystyczne Roztocza, mapy województw lubelskiego i zamojskiego. Z muzykaliów, w kolekcji znajdują się 3 samodzielne zapisy nutowe. W tej grupie zbiorów na szczególną uwagę zasługuje Mazur śwarny na fortepian Karola Namysłowskiego[2], wydany nakładem autora w Warszawie w 1904 roku. Drugą grupę zbiorów specjalnych stanowią materiały w postaci rękopisów i maszynopisów. Jest ich w sumie 25. Postać rękopiśmienną posiadają: Kościół Franciszkanów w Zamościu - rękopis bez ustalonego autorstwa z dołączonym do niego materiałem ikonograficznym (15 fotografii czarno-białych), Seminarium Nauczycielskie w Szczebrzeszynie od początku jego powstania do 1936 r. Hipolita Kozioła[3] oraz Ze wspomnień o szkołach szczebrzeskich: 1834-1840 Władysława Witkowskiego. Ostatnia z wymienionych pozycji jest ręcznym odpisem z pamiętnika inżyniera Witkowskiego, „przeznaczonego wyłącznie dla rodziny”, jak podkreślił to autor odpisu w krótkiej informacji, poprzedzającej wspomnienia. Autorstwa odpisu nie udało się niestety ustalić.

Wśród maszynopisów znajdziemy pracę doktorską, prace magisterskie, dyplomowe i maturalne, wspomnienia i scenariusze oraz odpisane w formie maszynopisów kopie rękopisów i materiałów wcześniej publikowanych. W tej ostatniej grupie dokumentów do najciekawszych zaliczyć z pewnością należy kopię rękopisu Opisanie statystyczno-historyczne dóbr Ordynacyi Zamoyskiey przez Mikołaja Stworzyńskiego archiwistę, 1834 r. Maszynopis sporządzono na podstawie rękopisu nr 1815 Biblioteki Narodowej w Warszawie. Drugi interesujący maszynopis w kolekcji to odpis tytułu Zamość i jego instytucye pod względem religii, oświaty i dziejów krajowych przez L. Mieczysława Potockiego. Oryginał wydano w Krakowie w 1862 roku. Najciekawsze są jednakże prace autorów lokalnych. Tutaj należałoby wymienić takie pozycje jak Zamość: miasto renesansowe Adama Klimka[4], zawierającą również obszerny materiał ikonograficzny, Przemiany dziejowe pałacu Jana Zamoyskiego w Zamościu, pracę doktorską Adama Klimka opracowaną pod kierunkiem prof. Wiktora Zina, Wspomnienia z Zamojszczyzny (1918-1939) dr-a Zygmunta Klukowskiego[5], czy również maszynopisy Hipolita Kozioła[6], a wśród nich między innymi - Akcja protestacyjno-strajkowa w okręgu lubelskim ZNP z 1937 roku, Święto seminarialne w Szczebrzeszynie, prawdopodobnie z lat 70-tych, Dziesięć lat istnienia Powiatowego Archiwum Państwowego w Zamościu: 1950-1950 z roku 1960.

Opracowanie formalne i rzeczowe zbiorów trwało niespełna 2 lata, a prace nad katalogowaniem artykułów, wycinków prasowych, maszynopisów, nadbitek, kserokopii i części dokumentów życia społecznego ukończono na początku roku 2003. Wydawnictwa zwarte i ciągłe (książki i czasopisma) skatalogowano w systemie PROLiB. Zbiory nie stanowiące fizycznie jednostek samoistnych wydawniczo skatalogowano natomiast tradycyjnie, na kartach katalogowych. Postąpiono tak z artykułami wyciętymi z wydawnictw ciągłych i prac zbiorowych, odbitkami i nadbitkami, wycinkami prasowymi oraz niewielką liczbą dokumentów życia społecznego, zwłaszcza zaproszeniami, materiałami niepublikowanymi, niewielkimi objętościowo rękopisami i ulotkami. Decyzję o tradycyjnym skatalogowaniu tych dokumentów podjęto ponieważ wersja modułu katalogowania, którą biblioteka posiada, uniemożliwia katalogowanie artykułów bez wcześniejszego wprowadzenia opisu głównego czasopisma.

Dla omawianej część kolekcji stworzono więc dwie oddzielne, odręczne spisane kartoteki. W pierwszej kartotece zastosowano układ krzyżowy. Porządkuje ona w sumie 207 jednostek katalogowych (artykułów, odbitek, nadbitek) w układzie alfabetycznym pod hasłami autorskimi, tytułowymi – według tytułów poszczególnych prac i tytułów czasopism, wydawnictw zbiorowych i zwartych z których one pochodzą oraz pod wszystkimi dotyczącymi ich hasłami przedmiotowymi. Pochodzą one ze 112 tytułów wydawnictw, głównie czasopism. Dwadzieścia cztery z nich wydano w okresie przed 1940 rokiem, w tym 3 do roku 1916. Te ostatnie pochodzą z Wędrowca (1903 r.), Rozpraw Akademii Umiejętności (1901 r.) oraz Sprawozdań Akademii Umiejętności Wydziału Filologicznego (1916 r.).

Druga kartoteka zawiera opisy katalogowe 26 dokumentów życia społecznego, materiałów ikonograficznych oraz dokumentów niepublikowanych, których głównie ze względu na ich niewielką objętość nie wykazano w katalogu komputerowym. Wyjątek stanowią wycinki prasowe z końca lat 60-tych i 70-tych dotyczące Zamościa i regionu, które wykazano jedynie na karcie katalogowej zbiorczej. Wycinki pochodzą w większości z następujących czasopism: Sztandar Ludu, Kurier Lubelski, Zielony Sztandar, Kalendarz Lubelski, Trybuna Ludu. Opisy katalogowe dla tych materiałów uporządkowano według działów opartych na schemacie bibliografii regionalnej. Kartoteka obejmuje następujące działy: Historia; Kultura, Nauka, Oświata; Literatura; Ludność, Statystyka; Sztuka; Varia; Zagadnienia gospodarcze; Zagadnienia społeczno – polityczne; Zagadnienia wyznaniowe.

Wśród zgromadzonych tutaj dokumentów wzmianki z pewnością wymagają exlibrisy Andrzeja Nowakowskiego zaprojektowane przez jego wuja, Henryka Zwolakiewicza[7], pozycja Zygmunt Pomarański 1898-1941: wspomnienia pośmiertne autorstwa Mariana Zawadzkiego (w maszynopisie), zaproszenia na studniówki Klasy VIII Gimnazjum Męskiego im. Hetmana Jana Zamoyskiego i Gimnazjum Żeńskiego w Zamościu, oba z 1935 roku oraz dokument w języku łacińskim, spisany 3 maja 1781 roku, będący plenipotencją udzieloną przez Klemensa Kantego Podziomkiewicza[8] wikariuszowi Kolegiaty Kajetanowi Derberdroszewiczowi w sprawach finansowych tejże Kolegiaty.

Reszta zakupionej kolekcji została skatalogowana w modułach Wydawnictwa Zwarte i Wydawnictwa Ciągłe Kompleksowego Systemu Zarządzania Biblioteką PROLiB. Wydawnictwa zwarte opracowano w trzecim stopniu szczegółowości, a dla wydawnictw zwartych wielotomowych zastosowano opis katalogowy na dwóch lub więcej poziomach. W strefie uwag umieszczano także w przypadkach tych egzemplarzy które taką informację posiadały, szczegóły dotyczące ich proweniencji. Wydawnictwa ciągłe opracowano w drugim stopniu szczegółowości, na dwóch lub więcej poziomach. Wszystkie tytuły czasopism, bez względu na posiadaną ilość zeszytów, otrzymały opis główny (centralny) do którego z kolei dołączono poszczególne woluminy. Określenie woluminy dotyczy zarówno pojedynczych zeszytów jak i jednostek oprawnych zawierających całe roczniki, bądź ich część. Andrzej Nowakowski rzadko oprawiał czasopisma i w związku z tym do opisów głównych podłączone zostały najczęściej pojedyncze zeszyty. Biblioteka zrezygnowała z dodatkowej oprawy czasopism kierując się przy podjęciu takiej decyzji złą jakością papieru tych wydawnictw, kosztami oprawy a przede wszystkim niekompletnością tytułów. Dodatkowo, we wszystkich egzemplarzach wydawnictw ciągłych niezamojskich skatalogowano wszelkie artykuły związane tematycznie z miastem bądź regionem.

W zamoscianach znalazło się kilkaset pozycji w złym stanie fizycznym, drukowanych na kwaśnym papierze. Dotyczyło to zwłaszcza tanich wydawnictw broszurowych z początku XX wieku. Aby zapobiec choć częściowo dalszej dezintegracji tych wydawnictw dla każdego z nich sporządzono ręcznie, w dostosowanych do ich wielkości wymiarach koperty z niekwaśnego papieru. Cała kolekcja jest udostępniana jedynie prezencyjnie i przechowywana w oddzielnej sekcji magazynu.

Informacje tutaj zawarte mają na celu wyłącznie zasygnalizowanie istnienia zbioru regionaliów w zasobach biblioteki. W związku z tym obejmują głównie zagadnienia struktury ilościowej księgozbioru oraz zasady jego fachowego opracowania, a więc informacje użyteczne dla potencjalnych czytelników. Pominięto natomiast prawie zupełnie ze względu na obszerność tematu zagadnienia jakości księgozbioru. Warto jednak pamiętać o tym, iż wartości jakiegokolwiek zbioru książek nie powinno przekładać się wyłącznie na wielkości liczbowe. Jego opisanie jakościowe jest równie ważne. Pozwala nam bowiem przybliżyć zagadnienia poziomu ideowego, naukowego, kształtu artystycznego i poligraficznego książek, działalności ludzi i instytucji związanych z produkcją wydawniczą oraz pośrednio roli książki w kształtowaniu postaw ideowych, moralnych oraz zaspokajaniu potrzeb estetycznych i edukacyjnych środowiska, czyli to wszystko co określa się pojęciem kultury książki. W przypadku zamoscianów należy również podkreślić ich istotną rolę jako źródeł do badań regionalnych i nad historią najnowszą.

Ewa Górska


  1. Cytat z wywiadu. Mastaliński, Konrad: Wywiad z Andrzejem Nowakowskim. W: Samorząd Zamojski, 1992, nr 4, s.3

  2. Kompozytor, dyrygent, skrzypek, twórca słynnej Orkiestry Włościańskiej, zm. w roku 1925. Chabros, Tadeusz: Karol i Stanisław Namysłowscy. W: Kalendarz Lubelski, R.1980, s. 127-132

  3. Nauczyciel, działacz oświatowy, autor szeregu artykułów oraz prac o tematyce regionalnej i historycznej, zm. w roku 1987. Kędziora, Andrzej: Encyklopedia miasta Zamościa, Chełm, 2000, Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, s. 185

  4. Absolwent Politechniki Lwowskiej, w latach 1939-1951 pełnił funkcję architekta powiatowego, autor szeregu artykułów o Zamościu, tamże, s.164

  5. Lekarz medycyny, bibliofil, autor prac z historii medycyny i regionu zamojskiego, red. „Teki Zamojskiej”, współorganizator Koła Miłośników Książki w Zamościu i Muzeum Zamojskiego. Polski Słownik Biograficzny, T.13, Wrocław, 1967, Zakład. Narodowy im. Ossolńskich, s.30-31

  6. Nauczyciel, działacz oświatowy, autor szeregu artykułów oraz prac o tematyce regionalnej i historycznej. Zm. w roku 1987. Kędziora, Andrzej: Encyklopedia miasta..., s.185

  7. Malarz, zajmował się również grafiką artystyczną i użytkową, także pedagog, bibliofil i etnograf. Biuro Wystaw Artystycznych w Lublinie: Henryk Zwolakiewicz: 50-lecie twórczości, Lublin, 1984 , BWA, s. 3

  8. Duchowny, kanonik i notariusz apostolski, tudzież kwestor, rektor i prefekt odbudowy gmachu Akademii Zamojskiej, zm. w roku 1800. Kondraciuk, Piotr: Pamiątki Akademii Zamojskiej w zbiorach Muzeum Okręgowego w Zamościu. W: Akademia Zamojska i jej tradycje. Red. Bogdan Szyszka, Zamość, 1994, Muzeum Okręgowe, s. 137

 

Wydawca - Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Zamościu, ul.Akademicka 4, tel.63-82-630.
Redakcja - Małgorzata Bzówka (redaktor naczelny),
stali współpracownicy - Joanna Giruć, Katarzyna Kimak, Anna Sacewicz, Bogdan Kawałko, Władysław Molas.