ISSN 1505-6058

NR 24 PAŹDZIERNIK 2004 R.

CENA 1 ZŁ







Śladami zamojskich pionierów i popularyzatorów wiedzy

Ignacy Lojola Rychter
i jego związki z Zamojszczyzną

Wiedza nasza o ludziach, którzy w swej działalności w różny sposób związani byli z rodziną Zamoyskich i Zamojszczyzną jest ciągle jeszcze niepełna. Powoduje to, iż wiele problemów dotyczących naszego regionu zawiera luki i niedomówienia. Odbywa się to ze szkodą dla roli i znaczenia tego terytorium w rozwoju politycznym, społeczno-gospodarczym i kulturalnym kraju.

W naszym przypadku zajmiemy się Ignacym Lojolą Rychterem żyjącym w latach 1804-1844. Urodził się on we Lwowie, jako syn Franciszka, Sergiusza, cześnika czernihowskiego i Zofii z Bielińskich. Początkowe nauki pobierał w Liceum Zamojskim powstałym po likwidacji Akademii Zamojskiej w 1784 r., następnie uczył się na prywatnej pensji Francuza Moreau w Tomaszowie. Szkołę średnią ukończył ostatecznie w Szkole Wojewódzkiej w Szczebrzeszynie. Jako 17-letni absolwent, na życzenie ordynata Zamojskiego, uczył w tej szkole przez 2 lata języka polskiego i łaciny. Następnie studiował na Uniwersytecie Warszawskim, początkowo na Wydziale Nauk i Sztuk Pięknych, później na Wydziale Teologicznym. Po 3 latach nauki otrzymał dyplom magistra filozofii. Jeszcze jako student uzyskał złoty medal za rozprawkę Cuis est suprema controversarium fidei iudex.

W latach 1842-30 pracował jako nauczyciel w Szkole Wydziałowej dominikanów w Warszawie. W okresie tym napisał 5 rozpraw o tematyce historycznej. Dwie z nich były pracami konkursowymi, pierwsza dla Uniwersytetu Warszawskiego, druga dla Towarzystwa Naukowego w Lipsku. Obydwie przyniosły mu publiczne pochwały. Dalsze 3 rozprawki ogłosił drukiem w ramach Szkoły Wydziałowej. Były to: Andreas Patritius Nidecki juvenibus Polonis imitandus proponitur (1826), Wiadomości o życiu i pracach naukowych x. Jana Alana Bardzickiego (1827). Wiadomość historyczna o kościele i klasztorze XX Dominikanów na Nowym Świecie (1828).
W 1830 r. otrzymał propozycję napisania krytycznej biografii Mikołaja Kopernika. Utrzymuje się, iż pracę te miał on wykonać wspólnie z prof. Adrianem Krzyżanowskim na zlecenie Towarzystwa Przyjaciół Nauk w 1830 r. Data ta budzi jednak zastrzeżenia, gdyż według Rychtera do biografii Kopernika gromadził on materiały przez 5 lat i dopiero wypadki powstania listopadowego przerwały postęp tej pracy.

Aspiracje naukowe Rychtera szły w parze z duża erudycją, sumiennością i pracowitością. W ciągu wieloletnich studiów bibliotecznych, w czasie których z pasją zbierał duże ilości notat i wypisów, posiadł on imponującą wiedzę encyklopedyczną. Nosił się z zamiarem opracowania „Słownika technicznego nauk, sztuk rzemiosł i umiejętności”. Pod tym kątem kompletował swój księgozbiór prywatny.

Z zawodową pracą bibliotekarską zetknął się Rychter w 1836 r., kiedy Konstanty Zamoyski, syn zamiłowanego bibliofila ordynata Stanisława, powierzył mu obowiązki bibliotekarza w Bibliotece Ordynacji Zamojskiej w Warszawie. Praca ta nie zahamowała jednak jego działalności pisarskiej. W latach 1840-1843 ogłosił kilka artykułów w „Bibliotece Warszawskiej”, „Pamiętniku Religijno-Moralnym”, „Pielgrzymie”, „Kurierze Warszawskim”. Dotyczyły one głównie zagadnień historycznych.

Dość szerokiego rozgłosu nabrała wówczas jego namiętna i ostra polemika z W.H. Maciejowskim z powodu jego pracy Pamiętniki o dziejach piśmiennictwa i prawodawstwie Słowian. Mimo, że nie mógł Rychter sprostać w sporach naukowych gruntowniej przygotowanemu specjaliście, wystąpieniem swoim wywołał żywe i płodne potyczki współczesnych uczonych z tezami Maciejowskiego.

Rychter do ostatnich lat życia zbierał materiały do różnych prac, między innymi do przeszłości m. Zamościa, Akademii Zamojskiej, biografii profesorów Akademii Zamojskiej, genealogii rodziny Zamoyskich. Żadna z tych prac jednak nie wyszła poza formę notat i odpisów. Niektóre rękopisy z tych lat ocalały i dziś znajdują się w dziale rękopisów Biblioteki Narodowej. Stanowią one bardzo ważne źródło historyczne ze względu na ogromne straty zbiorów Biblioteki Ordynacji Zamojskiej w czasie minionej wojny.

Pracę bibliotekarza w Bibliotece Ordynacji Zamojskiej rozpoczął w 1836 r. od ofiarowania ordynatowi Stanisławowi Zamoyskiemu swoich zbiorów w postaci 385 pozycji bibliograficznych. Początek zasobów Biblioteki Ordynacji Zamojskiej wywodził się ze zbiorów biblioteki rodowej Zamoyskich i księgozbioru Akademii Zamojskich. Po półrocznym zapoznaniu się z zasobami biblioteki oraz jej strukturą organizacyjną wystosował w lipcu 1836 r. pod adresem Konstantego Zamoyskiego sążnisty memoriał, oprawny w safian pt. Obraz ogólny Biblioteki Jaśnie Wielmożnemu hrabi Konstantemu Zamoyskiemu roku 1836 podał Ignacy Lojola Rychter, bibliotekarz BOZ. W elaboracie tym przedstawił ogólną charakterystykę księgozbioru, znanego mu częściowo z sześcioletniego okresu korzystania z BOZ, warsztatu pracy swoich poprzedników i projekty gruntownych zmian. Równocześnie przeprowadził w nim zasadniczą krytykę pracy swoich poprzedników, ich systematyzację zbiorów, sposób prowadzenia katalogów, niesumienność i niedbałość. Nie odmawiając Rychterowi dość gruntownej znajomości praktyki i organizacji bibliotecznej, trzeba podkreślić, że w przedstawionym planie trochę przeceniał swoje możliwości.

Najcenniejsze partie Memoriału stanowią niewątpliwie podane przez Rychtera plany oryginalnego układu księgozbioru. Jego nowy tzw. „akademicki schemat działów”, w części tylko nawiązywał do ogólnie stosowanej podówczas metody. Wyróżnił on 6 działów: Teologię, Nauki i Sztuki Piękne, Filozofię, Prawo i Administrację, Medycynę, Technikę Wyższą i Niższą. Projekt jego najbliższy był układowi stosowanemu w poł. XVIII r. w Bibliotece Uniwersyteckiej w Getyndze, wzbogacony jednak u Rychtera o 2 działy (Nauki i Sztuki Piękne, Technika Wyższa i Niższa). W ten sposób zrywał on z dawnym podziałem scientyficznym. W planach swoich przewidywał 20 różnych katalogów kartkowych, które miały się mieścić w 44 pudłach. Przez katalog rozumiał on jednak między innymi ewidencję książek zarówno oddanych do oprawy jaki wypożyczonych, utożsamiając go więc z pewnego rodzaju regulaminem bibliotecznym.

Trudno jest ocenić działalność Rychtera jako bibliotekarza, gdyż nie dochowały się znaczniejsze ślady jego pracy w BOZ. Z opublikowanych prac i pozostawionych rękopisów sądzić raczej można, iż praca badawcza pociągała go bardziej. Zapewne też dużo czasu zajmowało mu kształcenie i wychowanie najmłodszych dzieci ordynata Stanisława Zamoyskiego. Godny podkreślenia jest zwłaszcza fakt przyczynienia się Rychtera do skompletowania sporej ilości zbiorów archiwalnych rodziny Zamoyskich i Zamojszczyzny.

Ofiarna i efektywna działalność I. L. Rychtera świadczyła z jednej strony o starannym doborze przez rodzinę Zamoyskich światłych współpracowników, z drugiej zaś o  uczynieniu z Biblioteki Ordynacji Zamojskiej ważnego ogniwa emanacji kultury narodowej. Uratowane od zniszczeń wojennych szczątki bogatych zbiorów rękopisów Biblioteki włączone zostały do Biblioteki Narodowej.

I. L. Rychter zmarł w Warszawie 6 listopada 1844 r.

Ryszard Orłowski

Wydawca - Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Zamościu, ul.Akademicka 4, tel.63-82-630.
Redakcja - Małgorzata Bzówka (redaktor naczelny),
stali współpracownicy - Joanna Giruć, Katarzyna Kimak, Anna Sacewicz, Bogdan Kawałko, Władysław Molas.