ISSN 1505-6058

NR 16 GRUDZIEŃ 2002 R.

CENA 1 ZŁ


  

Badania naukowe w WSZiA 

BAROMETR NASTROJÓW GOSPODARCZYCH W WOJEWÓDZTWIE LUBELSKIM

 Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji, korzystając z pomocy Instytutu Gospodarki Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie, realizuje od połowy 2001 roku projekt zatytułowany „Badanie nastrojów gospodarczych w  województwie lubelskim.”
 
1. Koncepcja badania nastrojów gospodarczych w województwie lubelskim

Badania mają na celu poznanie prawidłowości i mechanizmów cyklicznego rozwoju gospodarki województwa lubelskiego oraz opracowanie metod i narzędzi pomocnych w ocenie aktualnego stanu gospodarki i prognoz na najbliższą przyszłość.

Źródłem informacji o nastrojach gospodarczych lubelskich przedsiębiorców i  członków gospodarstw domowych są dane uzyskane w kwartalnych badaniach ankietowych prowadzonych przez studentów Wyższej Szkoły Zarządzania i  Administracji.

Do końca 2001 roku badania prowadzone były na reprezentatywnych próbach 500 gospodarstw domowych i 450 podmiotów gospodarczych. W 2002 roku, nie tracąc waloru reprezentatywności, próby zmniejszono do 350 gospodarstw domowych i 260 podmiotów gospodarczych reprezentujących sektory: przemysł, budownictwo, handel i usługi.
Ankieta składa się z dwóch elementów: pytań diagnostycznych, odpowiedzi, na które tworzą wskaźnik (barometr) diagnostyczny, oraz pytań dotyczących prognozy zjawisk, które umożliwiają obliczenie wskaźnika (barometru) prognostycznego.

Pytania badawcze w diagnozie dotyczą w przypadku podmiotów gospodarczych m.in.: bieżącej sytuacji finansowej przedsiębiorstw, wielkości obrotów, wielkości zapasów, wielkości zatrudnienia. Pytania ankietowe dla gospodarstw domowych dotyczą sytuacji finansowej, poziomu wydatków na dobra konsumpcyjne, stanu oszczędności, oceny sytuacji gospodarczej województwa lubelskiego. Pytania badawcze w prognozie dotyczą kształtowania się tych samych wskaźników w najbliższym kwartale.

Oprócz pytań powtarzanych od początku badania, w ankietach znajdują się również dotyczące aktualnie ważnych problemów społeczno–gospodarczych (np. oceny efektywności kampanii promocyjnych, aktywności inwestycyjnej przedsiębiorstw czy też zainteresowania społeczeństwa województwa lubelskiego przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej).

Przydatność danych pochodzących z badań ankietowych w ocenie stanu gospodarki została udowodniona w wielu analizach teoretycznych i empirycznych. Początkowo wartość informacji uzyskiwanych z badań ankietowych uzasadniano głównie tym, iż opinie, oczekiwania i nastroje jednostek gospodarczych wywierają istotny wpływ na podejmowane przez nie decyzje, a tym samym – z pewnym opóźnieniem – wpływają na faktyczny poziom i dynamikę aktywności gospodarczej.2 Obecnie, nie kwestionując znaczenia tego czynnika, więcej uwagi poświęca się innym zaletom badań ankietowych, takim jak aktualność danych, rzetelność odpowiedzi oraz możliwość uzyskania ważnych informacji niedostępnych w statystyce państwowej.

Zebrane w ankietach informacje służą do obliczenia dwóch wskaźników nastrojów gospodarczych (economic sentimental indicator – ESI) - diagnostycznego i  prognostycznego. Wskaźniki te obliczane są z wykorzystaniem koncepcji testu koniunktury. Dla każdego pytania oblicza się różnicę udziału odpowiedzi pozytywnych i negatywnych, która stanowi jakościowy wskaźnik prosty.

Wskaźnik ten przyjmuje wartości z przedziału od -100 do 100. Jeżeli wartość wskaźnika jest wyższa od zera, oznacza to, że analizowana zbiorowość wykazuje się pozytywnymi nastrojami gospodarczymi, w przeciwnym wypadku dominują nastroje negatywne.
Obliczone indywidualne wskaźniki proste dla każdego pytania, ważone odpowiednim systemem wag (najczęściej udziałem danej grupy przedsiębiorstw w  ogólnym zatrudnieniu lub produkcji w branży) służą do obliczenia branżowych wskaźników nastrojów gospodarczych, a te z kolei umożliwiają obliczenie ogólnego wskaźnika nastrojów gospodarczych.3 Wskaźniki branżowe i ogólny zachowują właściwość unormowania na przedział od -100 do 100.

2. Wyniki dotychczasowych badań

Dotychczas przeprowadzono sześć badań nastrojów gospodarczych, obliczając wskaźniki diagnostyczne oraz prognostyczne dla okresu od II kwartału 2001 roku do III kwartału 2002 roku.

2.1. Ogólny barometr nastrojów gospodarczych

Obliczone w kolejnych sześciu kwartałach wskaźniki diagnostyczne nastrojów gospodarczych w województwie lubelskim zawsze charakteryzowały się ujemnymi wartościami, co oznacza, że w całym analizowanym okresie w województwie przeważały nastroje pesymistyczne. Najwyższą wartość wskaźnika zanotowano w II kwartale 2002 (- 0,68 pkt.), jednakże w III kwartale jego wartość ponownie spadła (do -7,2 pkt.), a prognozy na IV kwartał są jeszcze bardziej pesymistyczne.

Tak więc, wg naszych badań, nie widać w województwie lubelskim nawet symptomów ożywienia gospodarczego, jakie można zaobserwować w innych, zwłaszcza zachodnich regionach kraju.4 Nie jest to jednak zbyt zaskakujące, zważywszy na fakt, że województwo lubelskie to najsłabiej rozwinięty gospodarczo region Polski. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca w województwie lubelskim stanowi 68% przeciętnej dla Polski i tylko 45% najwyższego poziomu zanotowanego w województwie mazowieckim.
W ostatnich latach wzrost produktu krajowego brutto notuje jedynie miasto Lublin. W pozostałej części województwa występuje głęboki regres gospodarczy.

2.2. Barometr nastrojów w przemyśle

W analizowanym okresie wśród przedsiębiorców przemysłowych przeważały nastroje pesymistyczne.

W końcu III kwartału 2002 roku barometr nastrojów gospodarczych w  przemyśle przyjął wartość –4,8 punktu.
W III kwartale przeprowadzono również badanie procesów inwestycyjnych w  przedsiębiorstwach przemysłowych. Niemal dwie trzecie respondentów w III kwartale 2002 roku realizowało inwestycje na poziomie trzeciego kwartału 2001 roku. Wyższy poziom inwestycji zrealizowało 24,2% firm, natomiast niższy poziom 10,6%. W  najbliższych czterech latach 55,4% firm przemysłowych nie przewiduje żadnych zmian poziomu inwestowania. Wzrost inwestycji prognozuje 27,7%, zaś  spadek 16,9% firm przemysłowych.

Najwięcej, bo ponad 55% przedsiębiorstw przemysłowych zamierza wymienić stare wyposażenie na nowe. Niemal 31% przedsiębiorstw zamierza realizować przedsięwzięcia innowacyjne zmierzające do wprowadzenia nowych technik wytwarzania, mechanizacji i automatyzacji produkcji oraz oszczędzania energii. Tylko 6% respondentów zamierza inwestować w powiększenie mocy produkcyjnych.

Podstawowym czynnikiem ograniczającym inwestycje jest niedostateczny popyt, który zgłasza 41,5% ankietowanych przedsiębiorstw przemysłowych. Niewystarczający zysk to przyczyna ograniczonych możliwości inwestycyjnych 26,2% ankietowanych przedsiębiorstw, natomiast na trudności w uzyskaniu kredytu wskazuje 16,9% respondentów.

2.3. Barometr nastrojów w budownictwie

Budownictwo jest działem gospodarki, gdzie od początku badań notujemy największe wahania nastrojów gospodarczych.

Korzystna w ocenie przedsiębiorców budowlanych sytuacja w II kwartale 2002 roku, kiedy to barometr osiągnął maksymalną wartość (24,2 pkt.) dała nadzieję na niezłą, choć już nie tak dobrą, sytuację w III kwartale. Trzy miesiące wcześniej przedsiębiorcy budowlani prognozowali co prawda spadek wartości wskaźnika, ale niezbyt duży. Rzeczywistość okazała się o wiele bardziej pesymistyczna. Diagnostyczny wskaźnik nastrojów w budownictwie w III kwartale 2002 roku wyniósł minus 2,4 punktu i był aż o 26,6 punktu niższy od wartości zanotowanej kwartał wcześniej. 

2.4. Barometr nastrojów w handlu

W handlu w II kwartale 2002 roku po raz pierwszy w naszych badaniach zanotowaliśmy dodatnią wartość wskaźnika nastrojów gospodarczych. Jednakże już kwartał później jego wartość była ponownie ujemna.
Wartość wskaźnika prognostycznego na IV kwartał wskazuje na powrót do niewielkiej przewagi ocen optymistycznych nad pesymistycznymi. Niewątpliwie związane jest to ze zjawiskiem sezonowości handlu.

2.5. Barometr nastrojów w usługach

W I kwartale 2002 roku barometr nastrojów gospodarczych w województwie lubelskim został powiększony o cząstkowy barometr nastrojów w usługach.

Wartość wskaźnika diagnostycznego w usługach w trzech dotychczas przeprowadzonych badaniach była zawsze ujemna, chociaż wykazuje on pewną tendencję rosnącą.
Wartość wskaźnika prognostycznego na IV kwartał 2002 roku jest nadal ujemna, ale wyższa niż diagnoza w III kwartale, co może wskazywać na utrzymanie rosnącej tendencji.

2.6. Barometr nastrojów w sektorze gospodarstw domowych

Od początku badań wskaźniki nastrojów w gospodarstwach domowych zachowują się najbardziej stabilnie w porównaniu z innymi działami gospodarki.

Cały czas zarówno wskaźniki diagnozy, jak i prognozy są ujemne, co świadczy o przewadze nastrojów pesymistycznych nad optymistycznymi wśród mieszkańców województwa. Z drugiej strony widać tutaj wyraźną tendencję poprawy wskaźników diagnostycznych i prognostycznych.

Wskaźnik diagnozy w III kwartale wyniósł minus 13,4 punktu, co oznacza wzrost o  4,9 punktu w porównaniu z II kwartałem 2002 roku. Jednocześnie wskaźnik nastrojów gospodarczych w gospodarstwach domowych województwa był o 6 punktów wyższy niż w III kwartale 2001 roku. Podkreślić należy, że wartość wskaźnika diagnozy była wyższa o 6,1 punktu od wartości wskaźnika prognozy obliczonego 3 miesiące wcześniej. Oznacza to, że mieszkańcy województwa lubelskiego lepiej ocenili swoją sytuację w III kwartale niż to przewidywali kwartał wcześniej.

2.7. Opinie społeczeństwa województwa lubelskiego na temat przystąpienia Polski do Unii Europejskiej

W III kwartale zapytano również członków gospodarstw domowych i  przedsiębiorców o ich zdanie na temat przystąpienia Polski do Unii Europejskiej. 

42,5% ankietowanych gospodarstw domowych ma pozytywną opinię o Unii Europejskiej, a tylko 17,3% respondentów ma opinię negatywną. Natomiast dla 40,2% respondentów problematyka europejska jest obojętna.

Członków gospodarstw domowych zapytano również o przewidywany sposób głosowania w referendum w sprawie przystąpienia Polski do UE. 42,5% respondentów zamierza głosować za przystąpieniem, 23,2% jest przeciwna przystąpieniu, natomiast 34,3% respondentów nie podjęła jeszcze decyzji w tej sprawie5 . Ta ostatnia grupa jest szczególnie ważna i ona powinna być przede wszystkim podmiotem szerokiej akcji informacyjnej.

Przedsiębiorcy odpowiadali na trzy pytania dotyczące problematyki europejskiej. Tylko 27,6% przedsiębiorców jest przekonana, że ich firmy są przygotowane do integracji w sposób wystarczający, 20,4% ma świadomość niedostatecznego przygotowania. Ponad połowa (52,0%) przedsiębiorców nie ma na ten temat zdania. Prawdopodobnie nie znają warunków funkcjonowania przedsiębiorstw w Unii Europejskiej i, co jest symptomatyczne, nie starają się zdobyć takiej wiedzy. Tak duży obszar „niewiedzy” jest bardzo niepokojący z punktu widzenia efektywnego funkcjonowania gospodarki województwa w przypadku przystąpienia Polski do Unii Europejskiej i dalszego rozwoju regionu. 

Brak wiedzy na temat zasad funkcjonowania gospodarki europejskiej może być powodem tego, że największa grupa ankietowanych przedsiębiorstw (45,1%) nie dostrzega żadnych korzyści dla swojej firmy w przypadku przystąpienia Polski do UE. Na większy rynek zbytu jako korzyść wskazuje 21,2% przedsiębiorców, natomiast na rozwój współpracy z zagranicą 15,7% respondentów. Na dostęp do nowych technologii i know–how zwraca uwagę 8,2% ankietowanych. 

Stosunkowo duża grupa, bo 30,4% ankietowanych przedsiębiorstw nie dostrzega zagrożeń dla swojej firmy wynikających z przystąpienia Polski do UE. Dla największej grupy firm (37,6%) zagrożeniem jest większa konkurencja. Na wzrost biurokracji jako zagrożenie dla swojej firmy zwraca uwagę 11,5% ankietowanych, a  11,1% widzi zagrożenie w zmianach przepisów prawnych. Zdaniem 4,4 % przedsiębiorców przystąpienie Polski do UE grozi ich firmom upadłością. 

3 Zamiast podsumowania

Współczesne wahania koniunkturalne są procesami złożonymi, podlegającymi ciągłym deformacjom w zakresie mechanizmu i morfologii.6 Z drugiej strony cykle koniunkturalne są stosunkowo długie. Ocenia się, że w gospodarce polskiej występują wyraźne i dość regularne cykle o długości 8–10 lat.7 Stąd też przeprowadzone dotychczas badania nastrojów gospodarczych w województwie lubelskim to dopiero początek na długiej drodze wypracowywania pewnej zwartej teorii rozwoju gospodarczego regionu.

W najbliższym czasie wprowadzimy analizę sezonowości obliczanych wskaźników.8 W chwili obecnej opracowywane są metody szczegółowej analizy zebranego materiału statystycznego opartej na metodach ekonometrycznych.

Na zakończenie należy podkreślić bardzo ważną rolę studentów – ankieterów. To oni, docierając do rozrzuconych po całym województwie firm i gospodarstw domowych, zbierają cenny materiał statystyczny. Jestem przekonany, że zdobyte przez studentów doświadczenie w bezpośrednich kontaktach z przedsiębiorcami, a także w  fachowym zbieraniu danych statystycznych będzie procentowało w przyszłości. Tematyka badań jest również przedmiotem prac dyplomowych.

Wszystkich zainteresowanych studentów zapraszamy do współpracy. Chętni mogą zgłaszać się do Biura Karier i Certyfikacji (do Danuty Błahuty, pok. nr 35) oraz do Centrum Badawczo-Szkoleniowego (do Pawła Pakuły, pok. nr 3) Wyższej Szkoły Zarządzania i Administracji w Zamościu przy ul. Akademickiej 4.

Dr Mieczysław Kowerski 


Wydawca - Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Zamościu, ul.Akademicka 4, tel.63-82-630.
Redakcja - Małgorzata Bzówka (redaktor naczelny), stali współpracownicy - Joanna Giruć, Katarzyna Kimak, 
Anna Sacewicz, Bogdan Kawałko, Władysław Molas, Adolf Wituch.